Chrapanie może być sygnałem alarmowym zwracającym uwagę na pewne nieprawidłowości – może mianowicie być objawem obturacyjnego bezdechu sennego. Większość osób cierpiących na to schorzenie (choroba dotyczy około 2% kobiet i 4% mężczyzn w wieku średnim) nie zdaje sobie z tego sprawy, myląc jego najbardziej charakterystyczne objawy, czyli głośne chrapanie i bezdechy, ze zwykłym chrapaniem.

Podstawowym objawem obturacyjnego bezdechu sennego jest głośne, nieregularne chrapanie z okresami zatrzymania oddechu. Zwiotczałe mięśnie gardła, podniebienia miękkiego i łuków podniebiennych zapadają się tak głęboko, że w fazie wdechu zamykają dopływ powietrza do płuc. Okresy względnej ciszy odpowiadają wtedy bezdechom, natomiast głośne dźwięki występują w momencie przywrócenia wentylacji.

Sen osoby z bezdechami sennymi bywa na ogół niespokojny i przerwany krótkimi wybudzeniami, których chory nie jest świadomy. Bezdechom sennym mogą towarzyszyć uczucie duszności, kołatanie serca czy wzmożona potliwość. Chory niekiedy zrywa się w nocy przestraszony z uczuciem duszenia. W tej sytuacji sen nie przynosi odpoczynku – chory budzi się zmęczony, ma problemy z porannym „rozruchem”. W ciągu dnia pojawia się uczucie zmęczenia, zaburzenia pamięci i koncentracji uwagi.

W Polsce nie jest znana dokładna liczba osób chorujących na obturacyjny bezdech podczas snu (OBPS). Na podstawie badań przeprowadzonych w innych krajach wydaje się, że na OBPS choruje około 2 proc. kobiet i 4 proc. mężczyzn.

Pierwsze przeprowadzone w Polsce badania w grupie około 600 osób powyżej 40 r.ż. wykazały obecność zaburzeń oddychania podczas snu u znacząco większej liczby badanych – u ponad 11 proc. (w tym 8,7 proc. stanowili mężczyźni, a 2,5 proc. kobiety). Rozbieżności w częstości występowania OBPS wynikają z przyjęcia różnych kryteriów diagnostycznych.

OBPS jest chorobą, którą rozpoznaje się na podstawie stwierdzenia podczas snu 5-15 przerw w oddychaniu w ciągu godziny, trwających dłużej niż 10 sekund.

Liczbę bezdechów i spłyceń oddechu podczas 1 godziny snu, trwających powyżej 10 sekund określamy jako wskaźnik AHI (Apnea Hypopnea Index). Przerwy w oddychaniu, czyli bezdechy występujące w czasie snu u chorych na OBPS, spowodowane są mechanicznym zamknięciem dróg oddechowych.

Do zaburzenia drożności dochodzi najczęściej na poziomie środkowej gardła. W czasie snu obniża się napięcie mięśni, w wyniku czego ściany górnych dróg oddechowych zbliżają do siebie. Wartość AHI przyjmowana przez różne ośrodki waha się od 5 do 15/godz. i to tłumaczy różną częstość występowania zespołu w poszczególnych badaniach epidemiologicznych. W większości ośrodków akademickich w Polsce za wartość diagnostyczną przyjmowany jest wskaźnik AHI > 10.

Objawy nocne i dzienne

• Obturacyjny bezdech podczas snu nierozerwalnie wiąże się z towarzyszącym mu chrapaniem; dotyczy ono niemal 100 proc. chorych na OBPS. Chrapanie (dźwięki oddechowe wywołane drganiem miękkich części gardła) jest zjawiskiem bardzo częstym: występuje u około 30 proc. mężczyzn i 15 proc. kobiet w średnim wieku. Samo chrapanie nie oznacza choroby. Jednak chrapanie głośne i nieregularne, w pozycji siedzącej oraz w czasie krótkiej drzemki – sugerują chorobę.
• Warto też podkreślić, że średnie natężenie dźwięku wydawanego przez osobę chrapiącą (ok. 50 decybeli, a u połowy dużo wyższe) znacznie przekracza dopuszczalne normy hałasu (do 30 dB).
• Najbardziej charakterystycznym objawem OBPS, stanowiącym kryterium rozpoznania, są jednak bezdechy. Ich konsekwencją jest obniżenie ciśnienia parcjalnego tlenu we krwi tętniczej, zwiększenie ciśnienia parcjalnego dwutlenku węgla, obniżenie pH krwi oraz obniżenie saturacji krwi tętniczej.
• Objawy chorobowe możemy podzielić na objawy nocne i dzienne. Do objawów nocnych, poza głośnym chrapaniem oraz bezdechami, zaliczyć należy częste wybudzenia, niespokojny sen, trudności w zasypianiu, pobudzenie ruchowe podczas snu, nadmierną potliwość, częste oddawanie moczu w godzinach nocnych.
• Objawy dzienne, wynikające z niewyspania, to uczucie zmęczenia po przebudzeniu, bóle głowy, wysychanie śluzówek jamy ustnej, bóle gardła, nadmierna senność, nadmierna drażliwość, osłabienie funkcji poznawczych, skłonność do reakcji depresyjnych.
• Na podstawie licznych obserwacji klinicznych stwierdzono, że istnieje ścisły związek między występowaniem bezdechów podczas snu a występowaniem chorób układu sercowo-naczyniowego oraz zaburzeń ośrodkowego układu nerwowego.
• U chorych na OBPS stwierdza się często różne postaci zaburzeń rytmu pracy serca, takie jak rytm przyspieszony (tachykardii) i zwolniony (bradykardia). Najczęściej obserwuje się pobudzenia dodatkowe pochodzenia nadkomorowego i komorowego.
• Często też występują różnego stopnia zaburzenia przewodzenia, zahamowania zatokowe i bloki przedsionkowo-komorowe. U znacznego odsetka chorych obserwujemy wzrost systemowego ciśnienia tętniczego, a u części również wzrost ciśnienia tętniczego w krążeniu płucnym.
• Nadmierna aktywacja układu współczulnego wpływa na wahania przepływu krwi przez ośrodkowy układ nerwowy oraz rozbicie struktury snu. Wartość ilorazu szans wystąpienia udaru mózgu dla grupy z wartością AHI >11 wynosi 1,5. Niektórzy autorzy oceniają częstość występowania OBPS u chorych po udarze na ponad 50 proc.
• U chorych na OBPS częściej niż w ogólnej populacji stwierdza się również zaburzenia hormonalne i metaboliczne.
• Trzeba też pamiętać o bardzo groźnych następstwach OBPS, które wynikają z przewlekłego niedotlenienia tkanek, jak np. zaostrzenie przewlekłej niedokrwiennej choroby serca, zawał serca czy udar mózgu. Chorzy ci mają znacznie gorszą jakość życia oraz charakteryzują się większym wskaźnikiem śmiertelności.
• Znaczące niedotlenienie może obniżać saturację krwi tętniczej poniżej 50 proc. Często chorzy na OBPS mają podobne objawy jak osoby przebywające w warunkach wysokogórskich, gdzie z powodu mniejszej gęstości powietrza mniejsze jest stężenie tlenu (często spada nawet do 45 proc.).
• Osoby z bezdechem sennym, pomimo że na sen poświęciły dużo czasu, budzą się zmęczone, skarżą się na uczucie wyczerpania, niechęć do pracy oraz czynności wymagających skupienia i uwagi. Często zasypiają wbrew własnej woli podczas oglądania telewizji, czytania książki czy gazety, a czasem nawet podczas posiłku czy rozmowy. Bardzo niebezpiecznym, nie tylko dla chorego, ale dla innych osób, jest jego zasypianie podczas pracy, zwłaszcza wymagającej szczególnej precyzji czy koncentracji (np. podczas prowadzenia pojazdów.

Rozpoznanie OBPS nakazuje poszukiwanie usuwalnych przyczyn zespołu. Chorego zawsze należy skonsultować także z laryngologiem w celu wykluczenia przyczyn anatomicznych OBPS i ewentualnie chirurgicznej korekcji stwierdzonych nieprawidłowości.

Lekkie postaci OBPS, po konsultacji z protetykiem, można leczyć za pomocą indywidualnie dobieranych aparatów ortodontycznych, zmieniających położenie języka i żuchwy.

Podstawowym postępowaniem zachowawczym jest leczenie za pomocą wytworzenia dodatniego ciśnienia w drogach oddechowych przy użyciu aparatu n-CPAP. Pozwala to na przywrócenie drożności dróg oddechowych, powodujące ustępowanie bezdechów i normalizację utlenowania krwi tętniczej.