Istotną rolę, szczególnie w profilaktyce nawrotów, odgrywa właściwa dieta – jest ona różna w zależności od rodzaju materiału jaki tworzy złóg. Co do diety należy poradzić się lekarza.

W kamicy wapniowej należy ograniczyć pokarmy mleczne oraz sól i słodycze. Wskazane są natomiast produkty zbożowe i warzywa. Pewne znaczenie mają filtry do uzdatniania wody, które eliminują wapń. Zawartość wapnia w moczu można zmniejszyć farmakologicznie, podając moczopędne leki tiazydowe (wtedy wymagana jest systematyczna kontrola lekarska). W kamicy szczawianowej należy ograniczyć spożycie szczawianów, czyli czekolady, szczawiu, rabarbaru, buraków ćwikłowych. Również spożycie tłuszczów powinno być zmniejszone, gdyż nasilają one wchłanianie szczawianów z przewodu pokarmowego. W określonych przypadkach lekarz może zalecić witaminę B6.

Rozpuszczanie kamieni odpowiednią dietą jest możliwe u chorych z kamicą moczanową. Kwas moczowy krystalizuje w niskich wartościach pH < 5,5. Leczenie polega na podwyższeniu odczynu moczu do pH 6,5-7,0. Pomogą leki zobojętniające mocz – preparaty zasadowych cytrynianów, sok pomarańczowy – podwyższa pH moczu, jest źródłem cytrynianów; zalecana jest dieta ubogopurynowa, czyli zmniejszenie spożycia pokarmów mięsnych, szczególnie podrobów, soi, jarzyn jak fasola, groch, szpinak, szparagi. Wówczas kamienie moczanowe mogą ulec rozpuszczeniu.

Chorzy niezależnie od rodzaju złogu powinni pić dużo płynów (unikać należy jednak soku jabłkowego i grejpfrutowego), nawet do 4 – 5 litrów w ciągu doby. Uzyskuje się przez to wzrost diurezy (wydalanie moczu w jednostce czasu), dzięki czemu składniki mineralne w moczu ulegają rozcieńczeniu, co utrudnia tworzenie się kolejnych złogów. Należy podkreślić, że płyny powinny być przyjmowane w ciągu całej doby, szczególnie wieczorem i w nocy, a więc wtedy, gdy mocz ulega największemu zagęszczeniu.

Ważne jest skuteczne leczenie zakażeń układu moczowego – wykonuje się posiew moczu z antybiogramem, czyli oznaczeniem na jaki antybiotyk bakteria jest wrażliwa.

Właściwe leczenie kamicy moczowej zapewni pacjentowi tylko lekarz. Aby zapobiegać tworzeniu się złogów ważne jest ustalenie, jakiego rodzaju kamienie powstają w układzie moczowym (moczanowe? szczawianowo-wapniowe?) – postępowanie lecznicze musi być adekwatne do przyczyny kamicy.

Doraźnie atak kolki nerkowej leczy się podaniem leków rozkurczowego (np. hioscyna, skopolamina lub papaweryna) i przeciwbólowego (np. diklofenak, ketoprofen, ibuprofen, metamizol, tramadol lub petydyna).

Małe kamienie ulęgają samoistnemu usunięciu z dróg moczowych – stosuje się wówczas leki rozkurczowe, przeciwbólowe (wymienione wyżej), tzw. „uderzenie wodne” (trzeba dużo pić, by „woda przepchnęła złóg”), należy dużo chodzić np. po schodach oraz stosować ciepłe okłady na okolicę lędźwiową.

W przypadku większych złogów stosuje się rozbijanie kamieni (litotrypsja) falami elektrohydraulicznymi generowanymi pozaustrojowo (ESWL). W tej metodzie złóg zostaje zlokalizowany rentgenologicznie lub ultrasonograficznie i na nim dochodzi do zogniskowania energii fali rozbijającej złóg (metoda bezbolesna). Inną metoda jest ureteroskopia (URS).

Chirurgiczne usuwanie kamieni ma miejsce coraz rzadziej (głównie dzięki ESWL).

Potwierdzenie obecności kamieni możliwe jest w badaniu ultrasonograficznym oraz urograficznym. Zdjęcie radiologiczne jamy brzusznej pozwala różnicować kamienie na cieniujące i niecieniujące, co sugeruje ich skład chemiczny (cieniujące w RTG są kamienie szczawianowo-wapniowe lub fosforanowo-wapniowe, słabo cieniujące są złogi z cystyny lub struwitowe, nie cieniują natomiast kamienie z kwasu moczowego i ksantyny). „Złotym środkiem” diagnostyki kamicy wydaje się być tomografia spiralna – uwidacznia złogi we wszystkich odcinkach dróg moczowych. Dla ustalenia przyczyny powstawania kamieni wykonuje się szereg badań. W surowicy krwi w okresie międzynapadowym oznacza się stężenia sodu, potasu, chloru, wapnia, fosforu, kwasu moczowego, wodorowęglanów i kreatyniny oraz ewentualne zaburzenia hormonalne. W badaniu moczu ocenia się jego pH; oznacza się wydalanie wapnia, kwasu moczowego, kwasu szczawiowego, fosforanów, cystyny. Możliwa jest analiza chemiczna wydalonych lub usuniętych kamieni (metodami są spektroskopia podczerwona lub dyfrakcja rentgenowska) – niestety nie zawsze możliwe jest uzyskanie złogów do badania.

Z chemicznego punktu widzenia kamienie dróg moczowych zbudowane są z różnych typów kryształów zmieszanych z substancjami białkowymi. Kamienie mogą się składać z szczawianu wapnia, rzadziej z fosforanów wapnia, moczanów, struwitu (kamica fosforanowo-amonowo-magnezowa) i cystyny. Rzadko spotykane są kamienie z ksantyny, czy z moczanu amonowego.

Kamienie złożone ze szczawianów wapnia stanowią ok. 80% wszystkich kamieni moczowych. U większości osób z kamieniami tego rodzaju stwierdza się hiperkalciurię, czyli zwiększone wydalanie wapnia z moczem. Głównymi jej przyczynami są zwiększone wchłanianie wapnia w jelitach, zmniejszone wchłanianie zwrotne wapnia w cewkach nerkowych oraz nadmierne uwalnianie wapnia z kości. Do zaburzeń tych prowadzi m.in. nadmierna podaż wapnia w diecie, przedawkowanie witaminy D3, a także nadczynność przytarczyc. W większości tych przypadków skuteczne jest leczenie farmakologiczne i dietetyczne.

Kamienie z moczanów stanowią ok. 15% wszystkich kamieni. Kamienie te występują między innymi podczas stosowania diety bogatopurynowej, w dnie moczanowej, chorobach układu czerwonokrwinkowego oraz w białaczkach przewlekłych, ich powstawaniu sprzyja niskie pH moczu.

Kamienie ze struwitu stanowią mniej niż 5% wszystkich kamieni. Kamica struwitowa jest uporczywie nawracającą, powstaje w przypadku zakażenia moczu bakteriami opornymi na leczenie, które rozkładają mocznik do amoniaku. Amoniak alkalizuje mocz, co stwarza korzystne warunki dla tego typu kamicy. W leczeniu zakażeń układu moczowego należy stosować antybiotyki według antybiogramu (posiew moczu z antybiogramem).

Bardzo rzadko kamienie składają się z cystyny, u chorych z cystynurią.

W społecznościach bogatych, w których spożycie pokarmów białkowych jest duże, wzrasta wydalanie z moczem kwasu moczowego, szczawianów i wapnia, sprzyjając częstszemu występowaniu kamicy układu moczowego. Wapń, kwas szczawiowy, kwas moczowy lub cystyna, to tak zwane promotory krystalizacji.

Wszelkie przeszkody w drogach moczowych (nabyte i wrodzone), które utrudniają odpływ moczu są czynnikami zwiększającymi ryzyko powstania kamieni.

Kamica nerkowa sprzyja rozwojowi zakażenia dróg moczowych i odwrotnie – zakażenie w drogach moczowych sprzyja rozwojowi kamicy.

Czynnikami sprzyjającymi litogenezie (tworzeniu złogów) są też unieruchomienie, nieprawidłowe odżywianie się. Pobieranie małych ilości płynów, praca w suchym, gorącym środowisku, sprawia, że w zagęszczonym moczu łatwiej tworzą się złogi.

Tworzeniu złogów sprzyja stale niskie lub stale wysokie pH moczu – niskie pH sprzyja powstawaniu złogów moczanowych i cystynowych, natomiast wysokie pH sprzyja powstawaniu złogów zawierających fosforan magnezowo-amonowy.

Istotną rolę ochronną w powstawaniu złogów odgrywają tzw. inhibitory krystalizacji (blokują powstawanie kamieni). Zalicza się do nich m.in. magnez, cytryniany, pirofosforany, nefrokalcynę, glikozaminoglikany. Ich niedobór w moczu zwiększa gotowość do tworzenia kamieni.

Wiele substancji i związków chemicznych obecnych w moczu może osiągać w nim wysokie stężenie (np. przy niewłaściwej diecie, przy małym spożyciu płynów). Przy wysokim stężeniu mocz staje się przesycony daną substancją – w przesyconym moczu nadmiar substancji litogennej wytrąca się, tworząc złogi. Tak, więc nadmiar krystaloidów jest pierwszym czynnikiem prowadzącym do powstawania kamicy.

Złuszczone nabłonki, bakterie, skrzepy krwi lub ciała obce zawarte w moczu mogą stanowić jądro krystalizacji. Wokół niego odkładać się mogą substancje chemiczne, powodując wzrost kamienia.

Kamica układu moczowego towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. Badania archeologiczne wykazały obecność złogów u mumii egipskich pochodzących z około 5000 lat przed naszą erą.

Kamica układu moczowego jest jedną z najczęstszych chorób tego układu. Może wystąpić w każdym wieku, choć największa liczba zachorowań przypada na okres między 30 a 50 rokiem życia. Kamica układu moczowego występuje u około 5% całej populacji w tym dwukrotnie częściej u mężczyzn niż u kobiet. Choroba występuje praktycznie na całym świecie, a zwłaszcza w strefie umiarkowanej oraz w klimacie gorącym i suchym. Polega na tworzeniu się kamieni, czyli złogów w narządach i przewodach układu moczowego. Typowymi objawami kamicy są silne napadowe bóle, tzw. kolka nerkowa.

Włączając wcześnie leczenie łatwo można osiągnąć zamierzony cel leczniczy. Zakażenia zaniedbane, gdy pacjent nie zgłosi się do lekarza przechodzą w stan przewlekły i stwarzają ryzyko powikłań – np. zaburzenia funkcji nerek.

Leczenie polega na usunięciu lub leczeniu czynników predysponujących do występowania zakażeń – jeśli takie istnieją. Właściwym postępowaniem będzie np. usunięcie przeszkód w odpływie moczu (usunięcie kamieni nerkowych, korekcja chirurgiczna wad układu moczowego).

W zakażeniach wstępujących potrzebna będzie właściwa antybiotykoterapia. Ambulatoryjnie najczęściej stosuje się szerokowidmowe antybiotyki. U chorych hospitalizowanych oraz u chorych z nawrotem zakażenia wykonuje się posiew moczu. Hodowla drobnoustroju z moczu pozwala określić, jaka bakteria spowodowała zakażenie. Wykonuje się też antybiogram, który pozwala określić, na jaki antybiotyk bakteria jest wrażliwa. Czasem by zidentyfikować czynnik zakaźny wykonuje się badania antygenów drobnoustrojów lub DNA drobnoustroju. Znając „wroga” można z nim skuteczniej walczyć, stosując odpowiednie leki.

Leczenie objawowe ostrych zakażeń dróg moczowych polega na leżeniu w łóżku, obfitej podaży płynów i częstym oddawaniu moczu (wówczas drobnoustroje są wypłukiwane z dróg moczowych). W bolesnym zapaleniu pęcherza moczowego stosuje się też leczenie przeciwbólowe. Należy unikać oziębienia nóg, zawilgocenia bielizny.

Prawidłowy kolor moczu to słomkowy, przejrzysty. W prawidłowym wyniku badania moczu osad może zawierać w polu widzenia: do 5 leukocytów, do 2 erytrocytów, pojedyncze wałeczki szkliste; białko – do 150 mg/dobę; pH moczu od 4,8 do 7,6. Kwaśny odczyn moczu występuje między innymi przy stosowaniu diety bogatomięsnej, natomiast zasadowy u jaroszy.

W badaniu ogólnym moczu, jeśli doszło do zakażenie układu moczowego zauważalne może być zmętnienie moczu, krew w moczu, nieprawidłowy kolor moczu. W badaniu laboratoryjnym stwierdza się zwiększoną liczbę krwinek białych (leukocytów) i czerwonych (erytrocytów), obecność białka.

Przynajmniej raz w roku zaleca się przeprowadzenie ogólnego badanie moczu (w ciąży – co miesiąc). W przypadku niepokojących objawów warto wykonać USG pęcherza i nerek.