„Suche oko” wynika z niedostatecznego zwilżenia przez łzy powierzchni gałki ocznej. Przyczyną schorzenia jest zbyt mała ilość łez lub ich nieprawidłowy skład, który prowadzi do utraty przez łzy ich właściwości – zespół suchego oka może być spowodowany zaburzeniem każdej z trzech warstw tworzących film łzowy. Najczęstszą przyczynę niedoboru łez stanowią zaburzenia w zakresie warstwy wodnej. Zmniejszenie wytwarzania łez może być związane z wiekiem, pojawia się około 50 roku życia i jest skutkiem zmian zanikowych gruczołu łzowego. Zmiany zwyrodnieniowe w gruczołach łzowych stwierdzane są u kobiet w okresie menopauzy. Zmiany zwyrodnieniowe w gruczołach łzowych zachodzić mogą też w przebiegu chorób autoimmunologicznych: organizm w takiej chorobie wytwarza autoprzeciwciała – przeciwciała atakujące własne narządy. Zaburzenia w warstwie śluzowej są wynikiem zmniejszenia ilości mucyny w filmie łzowym – jej brak wiąże się z niestabilnością filmu łzowego, który łatwo ulega przerwaniu. Ten rodzaj nieprawidłowości spowodowany jest najczęściej niedoborem witaminy A lub uszkodzeniem komórek kubkowych przez przewlekłe zapalenie spojówek. Przyczyną zaburzeń w warstwie śluzowej może być też przyjmowanie niektórych leków (np. beta-blokery, środki antykoncepcyjne). Za zaburzenia w warstwie tłuszczowej odpowiedzialne są często infekcje bakteryjne brzegów powiek i spojówek. Oceną zaburzeń stabilności filmu łzowego zajmują się okuliści przeprowadzając odpowiednie testy.

Objawy schorzenia to kłucie, swędzenie oczu, uczucie piasku pod powiekami, pogorszenie ostrości widzenia; spojówki są przekrwione, czerwone. W kącikach oczu gromadzić się może wydzielina. Patrzenie czasem sprawia ból, niekiedy razi światło. Dolegliwości nasilają się podczas narażenia na zwiększone parowanie łez, czyli np. w pomieszczeniach klimatyzowanych, suchych. Oczy podrażnia też obecność kurzu, czy dym papierosowy. Nasilenie dolegliwości związane jest też z rzadkim mruganiem (np. podczas pracy przy komputerze).

Łzy to złożona substancja, utrzymująca się na powierzchni oczu w postaci cienkiej powłoczki, tzw. filmu łzowego. Film łzowy składa się z trzech warstw. Najbliższą oku warstwą jest część śluzowa łez, która umożliwia utrzymanie się łez na powierzchni oka. Następną, środkową warstwą jest część wodnista, w której rozpuszczone są substancje antybakteryjne chroniące oko przed zakażeniami z zewnątrz oraz tlen, z którego korzysta pozbawiona naczyń krwionośnych rogówka. Zewnętrzną warstwą jest cienka warstwa tłuszczowa, która ogranicza odparowywanie wody z łez, ogranicza wnikanie czynników infekcyjnych, a natłuszczając powierzchnię oka zmniejsza tarcie o powieki w czasie mrugania. Poszczególne elementy filmu łzowego produkowane są przez różne gruczoły. Warstwę śluzową produkują komórki kubkowe, część wodnistą łez produkuje gruczoł łzowy, natomiast gruczoły tarczkowe wytwarzają substancje tworzące warstwę tłuszczową.

Rolą filmu łzowego jest więc nawilżanie powierzchni oka i zapobieganie infekcjom oraz wspomaganie transportu rogówkowego. Prawidłowy skład filmu łzowego sprawia, że oczy są prawidłowo odżywiane i chronione. Poza tym film łzowy jest istotny w regulacji ostrości wzroku: otóż powierzchnia filmu łzowego granicząca z powietrzem posiada zdolność zakrzywiania promieni świetlnych. Łącznie z innymi elementami optycznymi oka (rogówka, soczewka) odpowiada więc za regulację ostrości widzenia.

Prawidłowa funkcja łez związana jest z ich ciągłym ruchem. Podczas każdego mrugnięcia powierzchnia oka jest nawilżana i wygładzana przez łzy, które obmywają najbardziej zewnętrzną część gałki ocznej, czyli spojówkę i rogówkę. Następnie łzy spływają do wewnętrznego kąta oka – tam znajdują się dwa „otworki” nazywane punktami łzowymi, stanowiące wejście do kanalików łzowych. One z kolei prowadzą do woreczka łzowego i dalej do przewodu nosowo-łzowego.

Łzy są więc odprowadzane do nosa. W normalnych warunkach odpływanie do nosa niewielkiej ilości łez jest niewyczuwalne – ciecz łzowa jest wydzielana w ilości około 1,5 – 2 ml na dobę. Jednak przy nadmiernym łzawieniu, podczas płaczu, ilość produkowanych łez może wzrosnąć nawet stukrotnie. Wtedy część łez odpływa kanalikiem do nosa, a część płynie po policzkach. Stąd ociera się nie tylko oczy, ale też trzeba wycierać nos, do którego odpływają łzy.

Zespół suchego oka jest często występującym schorzeniem oczu, które ma istotny wpływ na samopoczucie pacjenta. Oczy osoby z zespołem suchego oka są zaczerwienione, pieką, swędzą, nierzadko ruchy powiek sprawiają ból. Przykre dolegliwości mogą znacznie pogarszać komfort życia. Zespół suchego oka może przebiegać w sposób ostry, kiedy objawy pojawiają się nagle i są silnie wyrażone lub przewlekły, kiedy przebieg schorzenia jest dłuższy, a objawy słabiej wyrażone lub występujące tylko okresowo. Problem dotyka pacjentów w różnych grupach wiekowych, choć jego przyczyny są różne.

Widzenie jest jednym z tych zmysłów, który ma największy wpływ na życie człowieka. Prawie 90% wszystkich doznań zmysłowych to doznania wzrokowe. Stąd tak ważne jest zdrowie oczu. Zaćma związana z wiekiem jest jedną z tych chorób, które mogą być skutecznie leczone, to najczęstsze schorzenie okulistyczne, powodujące tzw. odwracalną ślepotę. Podobne do zaćmy objawy powodowane mogą być jednak przez wiele innych chorób narządu wzroku, czy też ośrodkowego układu nerwowego. Wymagają one zawsze rozpoznania lekarskiego.

Osobnego omówienia wymaga zaćma wrodzona u dzieci.

Objawami zaćmy wrodzonej u dzieci mogą być zmętnienia w soczewce obecne już przy urodzeniu lub w pierwszych miesiącach życia, często bezobjawowa lub zauważona przez rodziców nieuwaga wzrokowa dziecka bądź zez (leniwe oko). Biały refleks ze źrenicy, biała źrenica – jest to objaw podstawowy. Ten objaw występuje jednak również przy retinoblastoma – jest to guz wewnątrzgałkowy. Niemowlę może uciskać oczy kciukami lub piąstkami (zaćma obustronna). Inne objawy to zez, oczopląs oraz nieprawidłowy wynik badania ostrości wzroku w jednym lub obu oczach.

U dzieci przy tego typu objawach należy zawsze wykluczyć obecność guza wewnątrzgałkowego – wczesne rozpoznanie i leczenie retinoblastoma mogą uratować życie.

Podobne jak w zaćmie objawy mogą również towarzyszyć innym chorobom i zawsze wymagają właściwego rozpoznania lekarskiego oraz odpowiedniego do przyczyny postępowania leczniczego.

W zaćmie wrodzonej przyczyna jest zwykle nieznana. Brany jest pod uwagę wpływ leków (np. stosowanie kortykosteroidów w pierwszym trymestrze ciąży, sulfonamidów). Może być związana z cukrzycą u matki, galaktozemią płodu, zakażeniem wewnątrzmacicznym w pierwszym trymestrze ciąży (różyczka, zakażenie wirusem opryszczki, świnka) oraz niedożywieniem wewnątrzmacicznym.

W przypadku zaćmy wrodzonej całkowita zaćma obustronna powinna być usunięta chirurgicznie w pierwszych miesiącach życia, aby nie dopuścić do powstania głębokiego i trwałego niedowidzenia, a także umożliwić prawidłowy rozwój psychiczny dziecka. Po operacji konieczna jest natychmiastowa korekcja niedostatecznej refrakcji, która w sposób najprostszy może być skompensowana okularami. Wszczepy soczewek wewnątrzgałkowych (sztuczna soczewka) nie są stosowane u dzieci poniżej drugiego roku życia.

Jednostronna zaćma jest względnym wskazaniem do operacji i jest usuwana w okresie, kiedy można zapewnić korekcję optyczną powstałej po operacji bezsoczewkowości. Jednostronna bezsoczewkowość jest kompensowana soczewkami kontaktowymi.

Rehabilitacja dziecka wymaga długotrwałego leczenia niedowidzenia powstałego w wyniku jednostronnej zaćmy i wiąże się z koniecznością długofalowej opieki pooperacyjnej. Współpraca rodziców z lekarzem (wieloletnia), stosowanie się do jego zaleceń, jest podstawowym warunkiem osiągnięcia wyniku terapeutycznego.

U dorosłych z podjęciem decyzji o leczeniu operacyjnym nie trzeba czekać do momentu całkowitego zmętnienia soczewki. Zwykle podejmuje się ją wówczas, gdy widzenie pogarsza się do tego stopnia, że utrudnia to normalne życie pacjentowi. Ponieważ do rozwoju zaawansowanej zaćmy dochodzi stopniowo, pacjent może nie być świadomy, w jakim stopniu wpłynęła ona na zmianę jego trybu życia (pacjent przyzwyczaja się do stopniowo i powoli pogarszającej się jakości widzenia).

Większość technik operacyjnych obejmuje wszczepienie sztucznej soczewki natychmiast po usunięciu zaćmy (zmętniałej soczewki oka). Po usunięciu zaćmy rokowanie co do widzenia jest dobre. Aktualnie stosowane metody operacyjne pozwalają na szybkie pooperacyjne osiągnięcie dobrej funkcji oka.

We wczesnym stadium choroby w przypadku zaćmy związanej z wiekiem, w celu zapobiegania postępowi zmętnienia soczewki stosuje się często preparaty w postaci kropli do oczu, których działanie ma na celu poprawę metabolizmu soczewkowego (np. w Polsce preparaty Catalin, Vitreolent). Ich skuteczność jest trudna do udowodnienia, gdyż szybkość rozwoju zaćmy jest indywidualnie różna.

W zaćmie związanej z wiekiem, czyli w zaćmie starczej ciągłe, przez całe życie powstawanie kolejnych warstw włókien soczewki doprowadza do powstania twardego, odwodnionego jądra soczewki, które osłabia widzenie. Starzenie się organizmu powoduje też zmiany równowagi biochemicznej i osmotycznej wymaganej do utrzymania przejrzystości soczewki. Warstwy zewnętrzne zwiększają uwodnienie i stają się nieprzejrzyste, obniżając ostrość wzroku.

Objawami zaćmy związanej z wiekiem, czyli tzw. zaćmy starczej mogą być zamglone widzenie, zniekształcenie obrazu, problemy z ostrością wzroku w jasnym świetle lub prowadzeniem samochodu w nocy (oślepienie), upadki lub wypadki, urazy (np. złamanie szyjki kości udowej) jako następstwo pogorszenia widzenia, w badaniu lekarskim widoczne zmętnienia soczewki.

Najczęściej spotykaną jest zaćma związana z wiekiem (tzw. „zaćma starcza”) – jest to ponad 90% przypadków zaćmy. Kolejnym rodzajem jest zaćma wrodzona – dotyczy dzieci. Wyróżniana jest też zaćma toksyczna – to najczęściej zaćma posteroidowa (zmętnienie soczewki pojawia się w przebiegu leczenia steroidami). Zaćma powstawać może w przebiegu takich chorób jak np. cukrzyca, jest to tzw. zaćma metaboliczna. Zaćma tężyczkowa powstawać może w przebiegu tężyczki samoistnej u dzieci, u dorosłych może wystąpić po usunięciu przytarczyc. Kolejnym rodzajem jest tzw. zaćma wikłająca – wtórna w stosunku do innych chorób oka, najczęściej powodowana przez choroby o charakterze zapalnym. Przyczyną zaćmy może też być uraz, tzw. zaćma pourazowa – wpływ temperatury (podczerwień), porażenie prądem elektrycznym, promieniowanie, zranienia przenikające gałki oczne, ciała obce wewnątrzgałkowe.