Zatoki to wypełnione powietrzem przestrzenie w strukturze kostnej czaszki rozmieszczone symetrycznie wokół nosa i oczu (zatoki czołowe, szczękowe, komórki sitowe i zatoki klinowe). W pewnym sensie stanowią przedłużenie jam nosa – mają kontakt z jamą nosową poprzez ujście zatoki, wyścielone są błoną śluzową. Największe objętościowo są zatoki szczękowe znajdujące się po obu stronach nosa. Zatoki czołowe zlokalizowane są nad oczami, natomiast pozostałe są głębiej, za nasadą nosa.

Dokładna rola zatok nie jest do końca poznana. Uważa się, że ich rolą może być zmniejszenie ciężaru twarzoczaszki (puste jamiste przestrzenie sprawiają, że konstrukcja czaszki jest lekka, odporna na urazy i dobrze chroni mózg). Ponadto rolą zatok przynosowych jest zmiana właściwości przepływającego przez górne drogi oddechowe powietrza (nawilżenie i ogrzanie). Zatoki uważane są ponadto za swoiste „pudło rezonansowe” dla głosu.

Błona śluzowa zatok przynosowych, podobnie jak śluzówka nosa, posiada samooczyszczający się mechanizm śluzowo-rzęskowy i wytwarza duże ilości wydzieliny śluzowej, która nawilża nabłonek i zbiera zanieczyszczenia. Wiosłujący, wahadłowy ruch rzęsek znajdujących się na powierzchni błony śluzowej, powoduje wydalanie wydzieliny z zatok poprzez wąskie szczelinowate ujścia znajdujące się w jamach nosa, na zewnątrz.

Od niedawna jest sposób na świnkę. Tym sposobem są szczepienia. Po zaszczepieniu, nawet jeśli dziecko zachoruje (a może udać się uniknąć tej choroby) – świnka będzie miała lekki przebieg. Jest to najlepszy sposób na uniknięcie powikłań. W Polsce na przykład małe dzieci są szczepione obowiązkowo w wieku 13-14 m-cy (szczepienie bezpłatne). Szczepionka jest skuteczna do ok. 7 roku życia. Zalecane jest kolejne szczepienie w 7 roku życia (w Polsce – płatne). Szczepienia zalecane to takie, które każda dbająca o zdrowie i prawidłowy rozwój dziecka matka powinna wykonać. Jednak z uwagi na brak środków w budżecie państwa, koszt zakupu szczepionki pokrywają rodzice.

W państwach, w których wprowadzono masowe szczepienia przeciw śwince, roczne liczby zachorowań, jak również zapadalność, zdecydowanie spadły. Według danych WHO spośród 214 państw, będących członkami Światowej Organizacji Zdrowia, aż 82 państwa wprowadziły masowe szczepienia przeciw śwince.

Od lat siedemdziesiątych połączono szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce w jedną ampułkę – dzięki temu dziecko przy jednym ukłuciu nabywa odporności przeciwko trzem chorobom zakaźnym. Od tego czasu liczba zachorowań w krajach, w których szczepionka ta jest obowiązkowa, systematycznie maleje. Szwecja i Finlandia są już praktycznie wolne od zachorowań na odrę i na świnkę. W krajach, które nie stosują powszechnych i obowiązkowych szczepień świnka i różyczka pojawia się epidemicznie co 2 -4 lata, szczególnie często chorują dzieci uczęszczające do żłobków i przedszkoli.

Każdy na pewno zadaje sobie pytanie jak uniknąć tej choroby. Zapobieganie śwince uwzględnia izolację chorego przez okres utrzymywania się objawów klinicznych. Jednak okres zaraźliwości rozpoczyna się 2 – 6 dni przed wystąpieniem objawów klinicznych i trwa do 9 dni od początku choroby. Ta izolacja najczęściej jest spóźniona ponieważ zakaźność chorego występuje, gdy nie możemy jeszcze świnki rozpoznać. Czyli ktoś już zarażony, a nie mający jeszcze objawów, zaraża swoje otoczenie. Świnka przebiegająca bez stanu zapalnego ślinianek jest również zaraźliwa. Czyli ktoś może myśleć, że jest po prostu przeziębiony, gdyż nie rozwinęły się u niego objawy typowe dla świnki, i jednocześnie rozsiewać wirusa w swoim otoczeniu.

Jak postępować w przypadku kontaktu z osoba chorą? Pamiętać należy jak wirus się rozprzestrzenia – drogą kropelkową. Należy więc unikać picia z jednego kubka, dokładnie myć sztućce, myć ręce itp. Słowem zachować zdrowy rozsądek.

Niestety, na tę chorobę skutecznego lekarstwa nie ma, jak zresztą jest też w przypadku innych chorób wirusowych. Świnka, jak niemal każda choroba wywołana przez wirusy, musi być zwalczona przez sam organizm. Możemy jednak łagodzić objawy świnki. Brak jest środków swoiście działających, należy zwrócić główną uwagę na właściwe pielęgnowanie chorego dziecka. Pomoże leżenie w łóżku, oszczędzanie wszelkich wysiłków, zbijanie gorączki (paracetamol, ibuprofen). Małe dziecko, nawet jeśli jest chore trudno jest utrzymać w łóżku, można je ubrać w miarę ciepło, ale tak, by podczas zabawy nie spociło się. Należy dopilnować, by nie „zawiać” obrzęku – w tym celu wystarczy owinąć wysoko szyję (bawełniana wata, bandaż by nie urażać nadwrażliwej skóry). Chory powinien przyjmować tylko takie pokarmy, które nie będą drażnić błony śluzowej jamy ustnej i gardła – miękkie, łatwe do przełykania, niezbyt gorące, powinny być zwłaszcza płynne lub papkowate dla ułatwienia przełykania. Z uwagi na trzustkę – lekkostrawne i nie tłuste. Chory powinien przyjmować dużo płynów – soki owocowe, herbatę. Najlepiej pić je przez słomkę.

Wirus świnki niejako ma swoje „ulubione miejsca” w organizmie człowieka. Otóż atakuje narządy wywodzące się z mezenchymy. Dotyczy to takich narządów jak tarczycy, gruczołów sutkowych, trzustki, jajników, jąder, najądrzy oraz ośrodkowego układu nerwowego.

W przebiegu świnki mogą wystąpić powikłania związane z zajęciem przez wirusa konkretnych narządów. W 10 do 15% przypadków dochodzi do świnkowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Główne objawy to bóle głowy, nudności i wymioty – rozpoczynają się w 5-7 dniu po wystąpieniu stanu zapalnego ślinianek. Dlatego jeśli dziecko po kilku dniach choroby skarży się na ból głowy czy nudności albo wymiotuje, trzeba natychmiast skontaktować się z lekarzem. Mogą również występować stany zapalne ośrodkowego układu nerwowego bez zajęcia ślinianek i objawów sugerujących świnkę. Trwałym następstwem poświnkowego zapalenia opon mózgowo rdzeniowych może być uszkodzenie nerwu słuchowego i co za tym idzie głuchota.

Zapalenie jąder w przebiegu świnki występuje prawie wyłącznie u dorastającej młodzieży i dorosłych. Najczęściej w 7 – 10 dniu choroby. Objawy to gwałtowne powiększenie się, obrzęk i silna bolesność jąder i najądrzy oraz towarzysząca wysoka temperatura. Obustronne zajęcie jąder może niekiedy doprowadzić do zniszczenia komórek rozrodczych, co powoduje bezpłodność. Jest to jednak rzadkość. U kobiet może dochodzić do zapalenia jajników, które jednak jest zdecydowanie mniej bolesne i nie prowadzi do bezpłodności.

Niebezpiecznym dla dalszego zdrowia i życia chorego jest powikłanie zapaleniem trzustki. Na szczęście występuje rzadko. Objawem tego powikłania jest ból w nadbrzuszu z lewej strony, wymioty, nadpobudliwość, zwolnienie tętna, biegunka. W późniejszym okresie może z powodu tego zapalenia wystąpić cukrzyca. Inne powikłania narządowe występują bardzo rzadko.

Okres wstępnych objawów jest dość krótki a objawy występujące u chorego w tym okresie są mało charakterystyczne. Złe samopoczucie, ogólne rozbicie, utrata łaknienia, dreszcze, podwyższona temperatura ciała, a u dzieci dodatkowo wymioty i bóle brzucha – to mogą być początkowe objawy choroby – trudno więc jednoznacznie rozpoznać świnkę. Nierzadko chorobie towarzyszy lekka infekcja górnych dróg oddechowych. W jamie ustnej chorego można często stwierdzić zaczerwienienie, obrzęk błony śluzowej. Niekiedy nie ma objawów wstępnych i choroba zaczyna się obrzmieniem jednej lub obu ślinianek przyusznych. Po okresie objawów wstępnych następują objawy typowe: szybkie powiększanie gruczołów ślinowych, najczęściej w okolicy przyusznej. Obrzęk może być jednostronny, stopniowo powstaje obrzmienie drugiej ślinianki. Bolesny obrzęk przyusznic nadaje twarzy chorego „świnkowaty” wygląd. Narastającemu obrzękowi towarzyszy ból. Nasila się on przy jedzeniu i żuciu pokarmów. Rzadziej dojść może do zapalenia ślinianek podżuchwowych i podjęzykowych. Obrzmienie ślinianek narasta przez 2 – 3 dni, a następnie cofa się, ustępuje najczęściej po tygodniu, rzadziej po 10 – 14 dniach. Podczas choroby utrzymują się objawy ogólne, takie jak złe samopoczucie, ogólne rozbicie oraz gorączka (na ogół niezbyt wysoka, trwająca około tygodnia). Skóra nad śliniankami jest niezmieniona, jedynie silnie napięta.

Świnka, czyli nagminne zapalenie ślinianek przyusznych, jest chorobą wirusową. Powodowana jest przez wirus z rodziny Paramyksowirusów. Jest to wirus RNA, jego namażanie ma miejsce w cytoplazmie zakażonej komórki. Świnka to powszechnie występująca choroba zakaźna. Zachorowania są najczęstsze w zimnych porach roku, dotyczą głównie dzieci w wieku 4 – 15 lat. Świnka w 30-40% przypadków przebiega poronnie lub bezobjawowo.

Migdałki podniebienne leżą w gardle obustronnie pomiędzy łukami podniebienno-językowymi, a podniebienno-gardłowymi. Gdy są powiększone łatwo je dostrzec – wystają spoza łuków podniebiennych. Przyczyny ich przerostu nie są dokładnie poznane, pod uwagę bierze się zarówno przerost fizjologiczny (migdałki biorą aktywny udział w produkcji przeciwciał), jak również nawracające ostre infekcje gardła.

Przerost migdałków podniebiennych powoduje zaburzenia drożności dróg oddechowych w obrębie gardła środkowego, co prowadzi do bezdechów w czasie snu, zaburzeń mowy (mowa „kluskowata”) oraz trudności w połykaniu zwłaszcza pokarmów stałych. Szczególnie niebezpieczny jest zespół objawów określanych jako zespół obturacyjnych bezdechów w czasie snu charakteryzujący się głośnym chrapaniem, „niespokojnym snem” (częste zmiany pozycji, przyjmowanie pozycji z wyprostowaną, wyciągniętą szyją, otwartymi ustami i wysuniętą żuchwą), zaburzeniami rozwoju (niedobór masy ciała i wzrostu) wynikającymi z wysiłku oddechowego, trudnościami w nauce wynikającymi z przewlekłego niedotlenienia, problemami z koncentracją, zaburzeniami zachowania oraz porannymi bólami głowy.

Przerost migdałków podniebiennych powodujący zespół obturacyjnych bezdechów w czasie snu jest bezwzględnym wskazaniem do zabiegu operacyjnego. Stosuje się wówczas zabieg tonsillotomii, czyli częściowego usunięcia migdałków (przycina się wystającą spoza łuków część migdałka). Bezwzględna wielkość migdałków nie jest jednak wskazaniem do zabiegu, decydują objawy kliniczne. Innym rodzajem zabiegu jest tonsillektomia, czyli całkowite wyłuszczenie tkanki migdałka wraz z torebką. Bezwzględnymi wskazaniami do tonsillektomii są nawracające ropnie okołomigdałkowe.

U dzieci szczególny niepokój powinno budzić jednostronne powiększenie migdałka podniebiennego, które może być objawem schorzeń nowotworowych, zwłaszcza chłoniaków.

W sytuacji stwierdzenia objawów przerostu należy zwrócić się o poradę do specjalisty laryngologa.

Migdałek gardłowy jest ważnym elementem układu odpornościowego tylko u małych dzieci, stąd u dzieci poniżej drugiego roku życia, jeżeli to możliwe, unika się adenotomii. U starszych dzieci migdałek ten traci swoje funkcje ważne dla odporności, w okresie dojrzewania zupełnie zanika (bardzo rzadko się zdarza, aby stanowił problem u osoby dorosłej). Istotniejszą barierę ochronną organizmu pełnią u dzieci migdałki podniebienne, które usuwa się zdecydowanie rzadziej.

Wskazaniami do usunięcia migdałka gardłowego są utrzymujący się przerost migdałka upośledzający oddychanie przez nos (szczególnie w przypadkach snu z bezdechem), przerost migdałka upośledzający drożność trąbek słuchowych (z wysiękowym zapaleniem uszu) oraz przerost migdałka upośledzający drożność ujść zatok obocznych nosa.

Przed podjęciem decyzji o zabiegu laryngolodzy włączają czasem leczenie zachowawcze (leki doustne, krople), które kontynuuje się do trzech miesięcy. Jeżeli w badaniach kontrolnych nie następuje u dziecka poprawa to wówczas podejmowana jest zwykle decyzja o zabiegowym usunięciu migdałka.

Zabieg operacyjny polega na usunięciu migdałka gardłowego w znieczuleniu ogólnym, czyli w tzw. narkozie. Specjalnym narzędziem (adenotomem) ścina się nadmiar tkanki adenoidalnej wystający do nosogardła i rozrastający na boki w kierunku ujść gardłowych trąbek słuchowych. Krwawienie podczas zabiegu jest zwykle krótkotrwałe i ustępuje samoistnie. W miejscu po usuniętym migdałku powstaje szybko gojąca się rana, niewymagająca zwykle żadnego zaopatrzenia chirurgicznego (nie zakłada się szwów). W rzadkich przypadkach silnego krwawienia zakłada się specjalny opatrunek uciskowy na ranę po usuniętym migdałku.

Pobyt w szpitalu po zabiegu jest zwykle krótki, ma on na celu kontrolę i ewentualną szybką reakcję na pojawiające się krwawienie. Zalecane jest także unikanie wysiłku fizycznego przez okres około jednego tygodnia po zabiegu.