Liczne i uciążliwe dla pacjenta objawy, powodują poszukiwanie przyczyn dolegliwości. Zwykle przeprowadza się wiele badań dodatkowych (OB i CRP – wskaźniki stanu zapalnego, morfologia, badanie na krew utajoną w stolcu, badanie kału – np. obecność pasożytów, wlew doodbytniczy, badania endoskopowe i inne). Wyniki tych badań w zespole jelita drażliwego nie odbiegają jednak od normy – są prawidłowe. Ich wykonanie pozwala na wykluczenie innej choroby przewodu pokarmowego (np. choroby wrzodowej, nietolerancji pokarmowych), pozwala przyjąć właściwy dalszy tok postępowania. Tak wiec rozpoznanie zespołu jelita drażliwego jest rozpoznaniem „z wykluczenia” – należy wykluczyć w badaniach istnienie innych, groźniejszych chorób. Charakterystyczne dla zespołu jelita drażliwego są następujące prawidłowości: bóle brzucha utrzymujące się powyżej 12 tygodni w ciągu ostatniego roku, ustępowanie bólu brzucha po defekacji (oddaniu stolca), zbieżność pojawienia się bólu z zaburzeniem częstości stolców (czyli powyżej 3 stolców dziennie lub rzadziej niż 2 wypróżnienia w tygodniu), zbieżność pojawienia się bólu ze zmianą charakteru stolców (stolce luźne, zaparte lub naprzemienne, albo przypominające stolce kozie lub owcze). Wyniki badań pracownianych (nieodbiegające od normy) oraz charakterystyczny obraz kliniczny pozwalają lekarzowi na rozpoznanie zespołu jelita drażliwego.

U chorych występują zaparcia, niekiedy na zmianę z biegunką, kurczowe kłujące lub piekące bóle brzucha, uczucie ucisku w podbrzuszu, uczucie pełności, „przelewanie” i „przetaczanie” w brzuchu. Niekiedy występuje stolec „owczy”, czasami domieszka szklistego śluzu (bez krwi). Często po wystąpieniu bólów oddawany jest stolec – dolegliwości zmniejszają się po wypróżnieniu. U niektórych chorych występują objawy żołądka drażliwego, np. bóle w nadbrzuszu, uczucie pełności po posiłkach. Można wyróżnić dwie postaci dolegliwości: z przewagą biegunek oraz postać zaparciową. W postaci zaparciowej często występują zaparcia jako główny objaw (pojawiające się naprzemiennie z okresami prawidłowego oddawania stolca), z napadami bólów o charakterze kolki. Spożycie posiłku może nasilać objawy. Mogą występować wzdęcia, przelewania w jamie brzusznej, nudności, zgaga. Postać biegunkowa charakteryzuje się nagłą potrzebą oddania stolca, często natychmiast po wstaniu z łóżka lub po posiłku, z towarzyszącymi bólami i wzdęciami brzucha. Krew pojawiająca się w stolcu, gorączka, utrata wagi ciała czy utrzymujący się przewlekły ból brzucha nie są typowymi objawami IBS i należy wtedy szukać innej przyczyny dolegliwości.

Przyczyna zespołu nie jest do końca znana. U chorych nie wykazano zmian anatomicznych w jelitach odpowiedzialnych za dolegliwości. Stwierdzono natomiast zaburzenia dotyczące czynności mięśni gładkich jelita, wydzielania hormonów jelitowych i neuroprzekaźników. Ponadto występują zaburzenia czucia trzewnego. Nieznany jest mechanizm obniżonego progu czucia bólu, który dotyczy wyłącznie jelita. Wpływ mają czynniki psychiczne – jelito jako psychosomatyczne pole projekcyjne – zwiększone dolegliwości po zdenerwowaniu i stresie.

Upraszczając można by napisać, że schorzenie to jest spowodowane czynnościowymi zaburzeniami motoryki jelit, głównie na tle nerwowym. Czynniki emocjonalne oraz niewłaściwa dieta mogą pogarszać stan chorego.

W zespole jelita drażliwego prawidłowo zbudowany (anatomicznie bez zmian) i funkcjonujący (w sensie trawienia i wchłaniania) przewód pokarmowy doznaje różnego rodzaju zaburzeń funkcjonowania. Zmianie ulega szybkość pasażu pokarmu (stąd pojawiają się zaparcia lub biegunki), motoryka jelit, pojawia się nieprawidłowa percepcja bólu na bodźce fizjologiczne (rozdęcie jelit pokarmem), nadmierna produkcja śluzu powodowana najprawdopodobniej nadwrażliwością na fizjologicznie występujące bodźce nerwowe.

Badania czynnościowe wykazują, że w zespole jelita drażliwego dochodzić może do paradoksów, np. biegunce może towarzyszyć zmniejszona aktywność motoryczna jelit, zaparcia natomiast współistnieją ze wzmożoną aktywnością ścian jelita.

Zespół jelita drażliwego (inaczej określany jako „irritable bowel syndrome” (IBS), okrężnica drażliwa, okrężnica spastyczna) występuje bardzo często – cierpi na niego 50% wszystkich chorych z dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi. Kobiety chorują dwa razy częściej niż mężczyźni. Ocenia się, że zespół jelita drażliwego jest drugim, po przeziębieniach, powodem absencji w pracy i przyczyną co drugiej konsultacji gastrologicznej.

Ostatnio tematem były wzdęcia brzucha. Wspomniano, że dolegliwości związane z uczuciem pełności i rozpierania w brzuchu mogą być często objawem zespołu jelita drażliwego (IBS). W tym artykule zespół ten będzie omówiony dokładniej.

Zespół jelita drażliwego jest określany jako zaburzenie czynnościowe polegające na jednoczesnym występowaniu bólów brzucha i zaburzeń defekacji pod względem częstości i konsystencji stolców. Jest to kłopotliwa dla chorego, bolesna dolegliwość.

Powikłania zapalenia zatok zdarzają się rzadko, częstsze są w zapaleniach przewlekłych niż ostrych. By nie dopuścić do wystąpienia powikłań, nie należy bagatelizować sobie choroby, trzeba stosować się ściśle do zaleceń lekarskich. Powikłania te mogą być dużym zagrożeniem dla zdrowia. Powikłania oczodołowe są najczęściej następstwem zapalenia zatok czołowych lub sitowych. Powikłania te są bardzo niebezpieczne, gdyż zagrażają trwałym upośledzeniem ostrości wzroku lub nawet ślepotą. Najczęstszym powikłaniem jest zapalny obrzęk powiek, który bywa niekiedy pierwszym etapem rozwoju powikłań zagrażających życiu, głównie wewnątrzczaszkowych. Zatokopochodne powikłania wewnątrzczaszkowe (ropniaki, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych) występują rzadko, ale cechują się dużą śmiertelnością. Dlatego najmniejsze ich podejrzenie wymaga szybkiej konsultacji laryngologicznej i neurologicznej. Zapalenie kości czaszki jest zwykle powikłaniem ostrego zapalenia zatok czołowych. W większości przypadków przestrzeganie zaleceń właściwej antybiotykoterapii oraz postępowania objawowego prowadzi do wyleczenia i zapobiega groźnym powikłaniom.

Nawrotowe zapalenia są zwykle etapem przejściowym do przewlekłego zapalenia zatok. Przyczynami nawrotów choroby i utrwalenia się zapalenia przewlekłego mogą być: zaburzenia drożności nosa (np. skrzywienia przegrody nosa, polipy nosa, ciało obce w nosie) alergia (obecność alergicznego nieżytu nosa sprzyja długotrwałym obrzękom błony śluzowej i upośledzeniu drożności ujść zatok), zaburzenia immunologiczne, uszkodzenia i zaburzenia czynności tzw. aparatu rzęskowo-śluzowego nabłonka śluzówki nosa i zatok, zły stan migdałków podniebiennych, zwłaszcza migdałka gardłowego (u dzieci), zapalenie ucha, zanieczyszczone środowisko życia i pracy, palenie papierosów oraz niezdrowy styl życia (np. brak ruchu, złe odżywianie, nadmiar używek).

Ostre zapalenie zatok powikłane bakteryjnie ma zwykle ciężki przebieg. Rozpoznaje się je po opisanych powyżej objawach (np. po wysokiej gorączce, ropnej wydzielinie i silnym bólu). W tym przypadku stosuje się antybiotykoterapię pod kontrolą lekarza, przez ok. 10-14 dni. Celem antybiotykoterapii jest eliminacja zakażenia bakteryjnego oraz zapobieganie ewentualnym powikłaniom. Ponadto leczy się dokuczliwe objawy stanu zapalnego (tzw. leczenie objawowe) – obrzęk śluzówki, ból zatok i głowy, gorączkę, kaszel, itp.

Jeśli nie nastąpiło zakażenie bakteryjne wówczas mamy do czynienia z łagodnym przebiegiem ostrego zapalenia zatok. Objawy wirusowego zapalenia ustępują zwykle po kilku dniach, wraz z cofaniem się infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych. W takich, przypadkach stosuje się tzw. leczenie objawowe – leczenie to jest wspólne dla wirusowego i bakteryjnego zapalenia zatok, w bakteryjnym zapaleniu zatok jest leczeniem wspomagającym antybiotykoterapię.

Celem leczenia objawowego jest zwalczenie stanu zapalnego powodującego obrzęk śluzówki nosa i zatok oraz upłynnienie zalegającej w zatokach wydzieliny. Ponadto zwalczenie bólu zatok, bólu głowy oraz gorączki. Stosuje się tutaj leki obkurczające błonę śluzową (w postaci kropli lub aerozoli do nosa), u starszych dzieci doustnie preparaty pseudoefedryny (maksymalnie do 4 dni). Ponadto niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. paracetamol, ibuprofen), które działają również przeciwgorączkowo. Kolejną grupą leków są leki mukolityczne (rozrzedzające zgęstniałą wydzielinę, w postaci np. kropli do nosa, aerozoli, płukanek – płukanie jamy nosowej solą fizjologiczną). Ponadto można stosować zabiegi takie jak np. inhalacje ziołowe z parą wodną, saunę, ciepłe kompresy w celu wspomożenia ewakuacji wydzieliny. Przy niepowodzeniu leczenia zachowawczego w razie potwierdzenia radiologicznie poziomu płynu w zatoce wskazana może być punkcja zatoki.

Podstawą leczenia przewlekłego zapalenia zatok jest antybiotykoterapia na podstawie antybiogramu (leczenie celowane, po ustaleniu, na jaki antybiotyk bakteria jest wrażliwa). Antybiotykoterapia prowadzona jest przez dłuższy czas niż w przypadku procesu ostrego. Ponadto stosuje się opisane powyżej leczenie objawowe.

W razie nieskuteczności leczenia farmakologicznego przewlekłego zapalenia zatok stosowane są metody leczenia chirurgicznego. Leczenie operacyjne ma na celu przywrócenie drożności nosa, drenażu i uzyskanie odpowiedniej wentylacji zatok (usunięcie chorych tkanek, wytworzenie drożnego połączenia zatok z jama nosową, czy też plastyka przegrody nosowej). Szczególne znaczenie ma wprowadzenie do technik operacyjnych funkcjonalnej endoskopowej operacji zatok przynosowych. Podjęcie decyzji o leczeniu chirurgicznym zatok wymaga dokładnej diagnostyki obrazowej. Wartościowy diagnostycznie obraz dostarcza tomografia komputerowa.

Zapalenie zatok zazwyczaj przejawia się zatkaniem i wodnisto-śluzowym lub ropnym wyciekiem z nosa, upośledzeniem węchu, ściekaniem wydzieliny po tylnej ścianie gardła. Towarzyszyć mogą takie objawy jak obrzęk powiek, drapanie w gardle, ból głowy i mięśni, ból twarzy lub szczęki oraz gorączka i osłabienie. Ból lub uczucie pełności w zatokach mogą zwiększać się przy ruchach głowy lub przy ucisku chorej zatoki.

W zapaleniu zatok czołowych ból nasila się przy pochyleniu głowy, zapalenie zatok szczękowych może powodować ból górnej szczęki, a zapalenie zatok klinowych – szczytu głowy. Infekcja zatok sitowych często powoduje obrzęk powiek. Zapalenie zatok przynosowych może obejmować np. tylko zatoki szczękowe – i być wywołane przez infekcję zębów i okostnej (zapalenie zębopochodne), częściej jednak obejmuje całość zatok przynosowych.

Wirusowe zapalenie zatok w przeciwieństwie do bakteryjnego zazwyczaj ma przebieg łagodny, bardziej typowy jest stan podgorączkowy, wydzielina ma charakter śluzowy, a chory może dodatkowo odczuwać bóle mięśni, gardła czy też brzucha. Po 48 godzinach trwania choroby zazwyczaj dochodzi do samoistnej poprawy, a ponad 75% chorych zdrowieje po 7-10 dniach – mówi się wtedy o samowyleczeniu. W zapaleniu o etiologii bakteryjnej objawy są bardziej nasilone (gorączka, ropna wydzielina z nosa, dotkliwy ból głowy lub twarzy).

W przewlekłym zapaleniu zatok typowe są okresowe zaostrzenia dolegliwości. Pacjenta nękają tępe miernie nasilone bóle głowy, uporczywy wyciek ropnej lub śluzowo-ropnej wydzieliny z nosa oraz jej ściekanie po tylnej ścianie gardła, co może powodować przewlekłe pokasływanie, drapanie w gardle i zmianę barwy głosu.

W praktyce klinicznej wyróżnia się najczęściej trzy typy przebiegu choroby, ze względu na czas trwania i skuteczność leczenia:
ostre zapalenie zatok – trwające do 3 tygodni (ustępuje dzięki skutecznemu leczeniu lub samowyleczeniu),
ostre zapalenie nawracające – od 3 tyg. do 3 miesięcy,
przewlekłe zapalenie zatok – gdy zapalenie trwa powyżej 3 miesięcy.