Postać ograniczająca (restrykcyjna) zaburzeń wentylacji płuc charakteryzuje się tym, że zdolność rozszerzania się płuc jest zmniejszona, natomiast drożność oskrzeli – prawidłowa: Ta postać wentylacji powstaje w następstwie: zmian włóknistych w płucach (marskość płuca śródmiąższowe zwtóknienia), nacieków zapalnych, rozleglych zrostów opłucnej, dużej ilości płynu w jamie opłucnej, odmy opłucnej, zwłaszcza zastawkowej, chorób i dysfunkcji mięśni oddechowych, chorób ograniczających ruchy klatki piersiowej, zniekształceń klatki piersiowej, dużej otyłości.

1. Objętość oddechowa (TV – tżdal volume) to objętość powietrza wdychanego i wydychanego podczas jednego spokojnego cyklu oddechowego.

2.  Objętość wdechowa zapasowa (1RV – inspżratory reserve volume) to objętość powietrza którą badany może wprowadzić do płuc w czasie maksymalnego wdechu, mierzona od szczytu spokojnego wdechu do szczytu maksymalnego wdechu.

3.  Objętość wydechowa zapasowa (ERV – expiratory reserve volume) to objętość powietrza którą badany wydycha z płuc w czasie maksymalnego wydechu, mierzona od szczytu spokojnego wydechu do szczytu maksymalnego wydechu.

4. Objętość zalegająca (RV – resżdual volume) to objętość powietrza, która pozostaje w płucach po najgłębszym wydechu. Wielkość jej wynosi około 25% całkowitej pojemności płuc.

2.2. Pojemności płuc

1. Pojemność życiowa płuc (VC – vital capacżty) jest sumą objętości oddechowej, wdechowej zapasowej i wydechowej zapasowej (VC = TV + IRV + ERV), czyli odpowiada ilości powietrza, która jest wydalana z płuc w czasie maksymalnego wydechu poprzedzonego maksymalnym wdechem (ok. 75% całkowitej pojemności płuc).

2. Pojemność wdechowa (IC – inspżratory capacity) jest sumą objętości oddechowej i wdechowej zapasowej (IC = TV + IRV), czyli odpowiada ilości powietrza wprowadzonego do płuc w czasie maksymalnego wdechu, licząc od szczytu spokojnego wydechu.

3. Czynnościowa pojemność zalegająca (FRC – functżonal residual capacity) jest sumą objętości wydechowej zapasowej i objętości zalegającej (FRC = ERV + RV), czyli jest to ilość powietrza znajdującego się w płucach w chwili zakończenia spokojnego wydechu.

4. Całkowita pojemność płuc (TLC – total lung capacity) jest sumą wszystkich czterech objętości (TLC = TV + IRV + ERV + RV), czyli jest to ilość powietrza znajdująca się w płucach na szczycie najgłębszego wdechu.

Wyróżniamy trzy postacie zaburzeń wentylacji płuc: – ograniczającą (restrykcyjną),

- zaporową (obturacyjną),

- mieszaną.

Na czynność wentylacyjną składa się ruch powietrza w drogach oddechowych (wentylacja przestrzeni martwej) oraz rozdział powietrza w pęcherzykach płucnych, w których odbywa się wymiana gazów (wentylacja pęcherzykowa).

W czasie ruchów oddechowych klatka piersiowa działa jak pompa – przede wszystkim ssąca – wspólna dla układu oddechowego i krążenia. Zmiany ciśnienia powodują przedostawanie się powietrza do płuc w czasie wdechu i wydostawanie się z płuc na zewnątrz w czasie wydechu, ułatwiają również napływ krwi żylnej do serca oraz przepływ krwi przez naczynia niskociśnieniowego krążenia płucnego.

Praca mięśni oddechowych polega na pokonaniu w czasie wentylacji sił przeciwstawiających się zmianie objętości płuc. Zaliczamy do nich tak zwane opory nieelastyczne stwarzane przez tarcie tkanek klatki piersiowej i płuc, bezwładność tkanek oraz przepływ gazów w drogach oddechowych.

Klatka piersiowa i płuca – będące strukturami elastycznymi – zachowują się jak sprężyna, to jest ulegają rozciąganiu pod wpływem skurezu mięśni wdechowych, a po ustąpieniu skurczu tych mięśni wracają do stanu wyjściowego. Siły elastyczne płuc są skierowane przeciwstawnie do sił elastycznych klatki piersiowej.

Ruchy oddechowe klatki piersiowej powodują zmiany panującego w niej ciśnienia (w jamie opłucnej) potrzebnego dó pokonania oporów elastycznych płuc oraz ciśnienia śródpłucnego (w drogach oddechowych) potrzebnego do pokonania oporów nieelastycznych dróg oddechowych. Ciśnienie w opłucnej jest zawsze niższe od atmosferycznego. W czasie wdechu staje się ono bardziej ujemne, a w czasie wydechu mniej (rys. i).

Ciśnienie śródpłucne jest w przerwie między oddechami równe ciśnieniu atmosferycznemu. W czasie wdechu klatka piersiowa poszerza się, co powoduje zwiększenie się objętości płuc i stopniowe obniżanie się ciśnienia śródpłucnego w stosunku do atmosferycznego, dzięki czemu powietrze wpływa do płuc. Na szczycie wdechu ciśnienie śródpłucne staje się wyższe od atmosferycznego, dzięki czemu powietrze zostaje wydalone z płuc.

Wdech jest aktem czynnym, powodowanym pracą mięśni wdechowych. Ruch dolnych żeber (od VII do X) poszerza klatkę piersiową i unosi ją w górę, natomiast ruch górnych żeber (od II do VI) wysuwa mostek do przodu i w górę. Najbardziej rozszerzają się dolne partie płuc, najmniej śródpiersiowe, przykręgosłupowe oraz szczyty płuc.

Przy wykonywaniu spokojnego wdechu biorą udział sriięśnie wdechowe właściwe, to jest przepona, będąca najważniejszym mięśniem wdechowym, oraz mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne. W czasie wdechu kopuła przepony obniża się i uciska trzewia jamy brzusznej, przesuwając je ku dołowi. Skurcz przepony unosi żebra, do których się ona przyczepia, co powoduje wysunięcie mostka do przodu i w górę. Prawidłową czynność przepony warunkują silne mięśnie brzucha oraz różnica ciśnień między jamą brzuszną a jamą k1atki piersiowej, ułatwiająca unoszenie się kopuły przepony ku górze w czasie wydechu.

Przy nasilonym, względnie utrudnionym wdechu biorą udział mięśnie wdechowe pomocnicze, zwane również rezerwowymi lub wspomagającymi. Podczas utrudnionego wdechu najpierw podejmują pracę mięśnie pochyłe, a w miarę potrzeby również mięśnie mostkowo-obojczykowo-sutkowe. Bardzo nasilona hiperaenty1acja (tj. znaczne przyspieszenie i pogłębienie oddechów zależne od woli) wymaga ponadto włączenia innych mięśni, jak: mięsień zębaty tylny górny, zębaty przedni, podobojczykowy, piersiowy mniejszy, czworoboczny (część górna), równoległobocżny, dźwigacz łopatki, prostownik grzbietu, najszerszy grzbietu. Spośród wymienionych mięśni mięsień piersiowy mniejszy, podobojczykowy, zębaty przedni, czworoboczny, równoległoboczny, dźwigacz łopatki i najszerszy grzbietu działają jako pomocnicze mięśnie wdechowe wówczas, kiedy obręcz kończyn górnych jest ustabilizowana. Mięśnie mostkowo-obojczykowo-sutkowe pracują wydatnie tylko przy ustabilizowanej glowie i kręgosłupie szyjnym, unosząc mostek, a wraz z nim klatkę piersiową.

Spokojny wydech jest aktem biernym, rozpoczynającym się po ustąpieniu skurczu mięśni wdechowych i przebiegającym na skutek wyzwalania się energii elastycznej płuc i klatki piersiowej nagromadzonej w czasie wdechu. Nasilony lub utrudniony wydech wymaga natomiast użycia siły mięśni wydechowych właściwych, to jest międzyżebrowych wewnętrznych oraz wydechowych pomocniczych, do których zaliczamy mięśnie: prosty brzucha, skośny brzucha wewnętrzny i zewnętrzny, poprzeczny brzucha, czworoboczny lędźwi oraz inne – mięsień poprzeczny klatki piersiowej, zębaty tylny dolny, zębaty przedni, najszerszy grzbietu.

Wentylację płuc dzielimy na wentylację anatomicznej przestrzeni bezużytecznej, którą stanowi powietrze wypełniające tchawicę i oskrzela (a więc nie docierające do pęcherzyków płucnych) oraz na wentylację pęcherzykową, to jest tę ilość powietrza, która bierze udział w wymianie gazów wentylując pęcherzyki płucne o prawidłowym przepływie krwi.

Ilość powietrza znajdującego się w płucach dzielimy na objętość i pojemność, których wielkość zmienia się w różnych stanach patologicznych. Podstawową, niepodzielną składową całkowitej ilości powietrza znajdującego się w płucach jest objętość (volume). Jednostką miary objętości jest mililitr. Dwie lub więcej objętości tworzą pojemność (capacity).

Do zaburzeń regulacji oddychania zaliczamy stany nadmiernego pobudzenia lub obniżonej pobudliwości ośrodka oddechowego oraz tak zwane odruchy obronne, jak kichanie, kaszel czy zatrzymanie oddechu. Nadmierne pobudzenie ośrodka oddechowego występuje na skutek zaburzen metabolicznych, na przykład w cukrzycy i mocznicy, doprowadzających do kwasicy metabolicznej. Obserwujemy wówczas pogłębione, nasilone oddychanie, którego celem jest wyrównanie kwasicy przez zwiększone wydalanie dwutlenku węgla. Obniżenie pobudliwości ośrodka oddechowego ma miejsce w niedotlenieniu mózgu, w zatruciu nie którymi lekami, na przykład morfiną, barbituranami, w czasie ogólnej narkozy. Zaburzenia oddychania mogą być równie spowodowane czynnikami psychogennymi. Należy tu dowolna hiperwentylacja doprowadzająca do napadu tęźyczki na skutek utraty dużej ilości dwutlenku węgla i wtórnej zasadowicy (tężyczka hiperwentylacyjna).

Zaburzenia nerwowej regulacji oddychania wyrażają się również w tak zwanych odruchach obronnych. Kichanie powstaje w wyniku podrażnienia receptorów błony śluzawej nosa środkami chemicznymi, pyłkami, nagromadzoną w nosie wydzieliną. Po głębokim wdechu następuje gwałtowny wydech przez jamę nosową, przez co zostaje ona mechanicznie oczyszczona. Występujące niekiedy napadowe kichanie, trwające przez dłuższy czas, może spowodować duże zaburzenia oddychania.

Kaszel powstaje przy podrażnieniu receptorów błony śluzowej krtani, tchawicy i oskrzeli. Po glębokim wdechu następuje nagly wydech przy zamkniętej głośni wywołujący gwałtowny wzrost ciśnienia powietrza w płucach, które wydostaje się na zewnątrz otwierając głośnię. Powstaje wówczas charakterystyczny dla kaszlu dźwięk. Podczas kaszlu zostają wykrztuszone substancje drażniące lub wydzielina. Długotrwały kaszel sprzyja powstawaniu rozedmy płuc, odmy opłucnej, pękaniu zmienionych chorobowo naczyń krwionośnych z następowym krwotokiem płucnym lub mózgowym. Kaszel wpływa również niekorzystnie na czynność układu krążenia. Wzrost ciśnienia w klatce piersiowej podezas kaszlu upośledza wypełnianie się krwią prawego przedsionka, co jest przyczyną zastoju krwi w żyłach dużego krążenia. Podczas kaszlu powstaje ucisk na naczynia płucne i wzrost oporów w krążeniu płucnym obciążający prawą komorę.

Zatrzymanie oddechu występuje jako odruch obronny w przypadku zadziałania substancji wydzielająrych silną, nieprzyjemną woń, jak na przykład siarkowodór.

W kinezyterapii oddechowej stosujemy ćwiczenia przepony z oporem oraz ćwiczenia uruchamiające odcinki klatki piersiowej wykazujące mniejszą ruchomość na skutek zmian w częściach płuc przylegających do rozstrzeni oskrzeli.

Leczenie przepisuje lekarz w zależności od aktualnych potrzeb. Przeważnie są to leki zwalczające zakażenie, rozrzedzające gęstą wydzielinę w oskrzelach, zmniejszające jej lepkość, leki wykrztuśne i rozkurczające oskrzela. Te ostatnie można wziewać pod postacią aerozolu za pomocą małych, ręcznych inhalatorów – ściśle według wskazówek lekarza. Przy braku przeciwwskazań należy pić dużo płynów, co sprzyja odkrztuszaniu wydzieliny z oskrzeli.

Celem leczenia jest zwalczanie zakażenia, zmniejszanie oporów dla powietrza przez ułatwienie odkrztuszania wydzieliny z oskrzeli, a więc poprawa wentylacji pęcherzykowej i zapobieganie powstawaniu rozedmy płuc.

Chorego należy dokładnie pouczyć, że przewlekłe zapalenie oskrzeli nie jest błahą chorobą, lecz wymaga systematycznego i długotrwałego leczenia óraz zaprzestania palenia tytoniu.

Fizjoterapia odgrywa ważną ro1ę w leczeniu chorób układu oddechowego. Jej celem jest nie tylko wyleczenie lub zahamowanie postępu procesu chorobowego, lecz również niedopuszczenie do powstania niewydolności oddechowej w następstwie przebytej choroby.

Fizjoterapia w chorobach płuc polega na stosowaniu specjalnych ćwiczeń oddechowych i zabiegów fizykalnych mających za zadanie korekcję zaburzonego mechanizmu oddychania, zwiększenie lub zachowanie istniejących możliwości wentylacyjnych, wybiórcze oddziaływanie na te części układu oddechowego, których czynność została upośledzona, przygotowanie chorego do zabiegu operacyjnego oraz usuwanie powikłań pooperacyjnych. Ponadto chory wykonuje ćwiczenia ogólnie usprawniające z elementami ćwiczeń korekcyjnych w odniesieniu do nieprawidłowości istniejących w obrębie układu oddechowego i postawy ciała.

Opisane postępowanie zastosowane we wczesnym okresie chorób płuc daje bardzo dobre wyniki w porównaniu z tradycyjnymi metodami leczenia, polegającymi tylko na podawaniu leków i na wypoczynku. Należy zawsze pamiętać o tym, że fizjoterapia nie jest jedyną metodą leczenia w chorobach układu oddechowego. Jest ona bowiem elementem wielokierunkowej rehabilitacji, której metody ściśle się uzupełniają, a więc są ze sobą kojarzone (rehabilitacja medyczna, zawodowa i społeczna).

Choroby układu oddechowego często przebiegają z dusznością będącą zawsze dużym czynnikiem psychourazowym. Wyzwala ona bowiem uczucie lęku, niepewności co do dalszych losów chorego, niewiarę w możliwość poprawy stanu zdrowia. Zadaniem personelu leczącego jest zatem stałe oddziaływanie psychoterapuetyczne i wyrabianie czynnej postawy pacjenta wobec choroby.

Fizjoterapeuta to specjalista, który zajmuje się pacjentami, którzy wymagają pomocy w zakresie powrotu do dawnej sprawności ruchowej. To osoba, która dzięki swojej wiedzy oraz dzięki manualnym umiejętnościom, jakie zdobyła w trakcie kształcenia, oraz pewnym technicznym środkom, pomaga pacjentowi usuwać nękające go dolegliwości, a nawet- zapobiegać rozwojowi różnorodnych chorób.

W dzisiejszych czasach zapotrzebowanie na polskich fizjoterapeutów jest wręcz ogromne. Potrzebują ich nie tylko pacjenci w szpitalach. Mogą oni świadczyć swoje usługi również w sanatoriach, klinikach, przychodniach, gabinetach masażu czy nawet w salonie fitness- oznacza to mniej więcej tyle, że z ich usług nie muszą korzystać wyłącznie osoby chore i niedomagające. Zdrowi ludzie również mogą chodzić do fizjoterapeuty, mogą stosować masaże zdrowotne czy dbać o swoje zdrowie i samopoczucie właśnie za ich pośrednictwem.

Fizjoterapeuta to człowiek, który musi posiadać ogromną wiedzę. I to nie tylko z zakresu budowy ciała człowieka. Musi również mieć bardzo sprawne i wytrzymałe ręce, bowiem to właśnie za ich pośrednictwem w głównej mierze wykonuje on swoją pracę. Poza tym wskazane byłoby, żeby fizjoterapeuta nie miał żadnych problemów z nawiązywaniem kontaktu z pacjentami. Zabiegom fizjoterapeutycznym powinna towarzyszyć atmosfera koleżeństwa czy nawet przyjaźni- pacjent powinien czuć się przy takim specjaliście swobodnie oraz bezpiecznie. Poza tym fizjoterapeuta powinien być osobą bardzo cierpliwą, kulturalną, a przy tym- konsekwentną. To on powinien być „motorem” napędzającym pacjenta do wykonywania poszczególnych ćwiczeń.

Jak można zostać fizjoterapeutą? Cóż, niektórym błędnie wydaje się, że wystarczy w tym celu ukończyć kilka kursów. Niewielu wie, że prawdziwy fizjoterapeuta powinien posiadać wykształcenie magisterskie, lub przynajmniej- licencjat. Takiej wiedzy nie zdobędzie się w kilka tygodni. Tu potrzeba paru lat praktyki i wprowadzania wiedzy teoretycznej w życie. Bez tego nie ma szansy na to, by stać się doskonałym terapeutą. Studia w tym zakresie można ukończyć praktycznie na każdej uczelni, na której znajduje się jakaś akademia wychowania fizycznego. Wśród przedmiotów, które koniecznie trzeba zaliczyć na takich studiach, na pewno znajdą się: fizykoterapia, masaż klasyczny, kinezyterapia, odnowa biologiczna, oraz wiele innych typowo klinicznych przedmiotów.

Fizjoterapeuci pracują zwykle w pomieszczeniach zamkniętych. Częstokroć wykonują kilka zabiegów jednocześnie, dlatego też bardzo ważne jest, by mieli bardzo podzielną uwagę i bez problemu potrafili przestawić się z wykonywania jednej czynności na inną. W dzisiejszych czasach często specjaliści Ci pracują w nienormowanych godzinach pracy. Jest takie zapotrzebowanie na ich usługi, że często gabinety pracują aż do nocy. Tacy specjaliści powinni być zatem dość wytrzymali- nie tylko psychicznie, lecz również ruchowo. Zwykle widać (szczególnie po mężczyznach) rozbudowaną tkankę mięśniową, która świadczy o tym, że akurat ten specjalista może być fizjoterapeutą.

Kiedy należy udać się do takiego specjalisty? Cóż, zwykle udajemy się do niego, jeśli bolą nas jakieś stawy, mięśnie, po wypadku, upadku czy innej tragedii, która nas do tego zmusza. Dawniej, by udać się do takiego specjalisty, potrzebna była przyczyna, która utrudniała nam nasze codzienne życie. Dziś chodzimy do fizykoterapeuty czysto profilaktycznie, na masaże relaksujące, czy inne zabiegi, które poprawiają naszą kondycję. Może takie wizyty nie są koniecznością, ale na pewno są przyjemne, a w niektórych kręgach są już nawet luksusem.

Lekarz w Londynie