Polski lekarz w Londynie

Choroby przyzębia są procesami o charakterze przewlekłym, trwają miesiącami, latami a nawet przez dziesiątki lat. Charakterystyczne objawy pojawiają się początkowo tylko w określonych miejscach a ich nasilenie jest niewielkie.

Łatwo można się do nich przyzwyczaić, uznać je za coś normalnego.

Objawy:

Objawami tego stanu zapalnego jest obrzęk, skłonność do krwawień i wrażliwość dziąseł. Subiektywne zmniejszenie objawu krwawienia związane z omijaniem chorych miejsc podczas szczotkowania jest bardzo złudne, gdyż nie usuwa przyczyny zaistnienia choroby.

Zapalenie przyzębia jest następstwem zapalenia dziąseł. Nie wyjaśniono dotąd wszystkich przyczyn przyzębicy, do jej powstania przyczynia się jednak na pewno brak higieny jamy ustnej i błędy popełniane w leczeniu stomatologicznym. Brak fachowej porady i właściwego leczenia na tym etapie, tolerowanie zapalenia dziąseł może doprowadzić z czasem do przeniesienia się procesu chorobowego w głąb do kości, której zanik jest przyczyną rozchwiania i groźby utraty zębów.

Możliwe następstwa:

Nie leczone zapalenie przyzębia może czasem prowadzić do ostrych, bolesnych epizodów, lub niekiedy do wysunięcia się zęba. Wcześniej może się manifestować jako ostry ropień przyzębny lub zapalenie miazgi. Może także wystąpić martwica miazgi. Chociaż powyższe zmiany nie wykluczają leczenia, są zwykle wskaźnikiem głębokich zmian chorobowych i usunięcie zęba może stać się zabiegiem nieuniknionym.

Najczęstszą przyczyną skłaniającą pacjentów z powikłaną próchnicą do wizyty w gabinecie stomatologicznym jest ból zęba. Początkowo może to być zwiększona reakcja na zimno lub ciepło, w późniejszej fazie pojawia się ból samoistny i bolesność przy nagryzaniu.

Jeżeli proces próchnicowy postępuje, zostaje zaatakowana warstwa leżąca poniżej czyli zębina. Pod wpływem dalej toczącego się procesu, zębina ulega zmiękczeniu, ubytek staje się coraz większy, ząb zaczyna reagować na bodźce np. zimne powietrze, słodkie pokarmy. Dochodzi do zapalenia miazgi, które na tym etapie można jeszcze odwrócić.
Dalszy nieleczony postęp choroby prowadzi do zapalenia nieodwracalnego miazgi, która obumiera, a toksyny bakteryjne przechodzą przez wierzchołek zęba i atakują kość otaczającą korzeń. Dochodzi do zapalenia tkanek okołowierzchołkowych. Czasem jednak procesy chorobowe w miazdze i ozębnej przebiegają bezobjawowo i mogą być wykryte wyłącznie podczas badania stomatologicznego i potwierdzone badaniem Rtg.

Przyczyny zapaleń miazgi to najczęściej:

głębokie, nieleczone ubytki próchnicowe,
nieszczelne wypełnienia lub wielokrotne zabiegi przeprowadzane na tym samym zębie,
uraz, złamanie, pęknięcie lub przeciążenie zęba,
powikłanie podczas leczenia zachowawczego lub protetycznego (szlifowanie zęba).
Zaniechanie leczenia prowadzi do silnych objawów bólowych oraz tworzenia sie zmian zapalnych w tkankach otaczających ząb: ozębnej oraz kości wyrostka zębodołowego. W przypadku nieodwracalnego zapalenia miazgi zęba konieczne jest leczenie kanałowe (endodontyczne). Polega ono na dokładnym usunięciu zainfekowanej lub nieodwracalnie zmienionej zapalenie miazgi, a następnie szczelnym wypełnieniu oczyszczonych kanałów odpowiednim materiałem.

Leczenie przeprowadzane jest w kilku etapach:

usunięcie miazgi z komory zęba i kanałów korzeniowych,
pomiar długości kanałów,
chemiczno-mechaniczne opracowanie kanałów, za pomocą odpowiednich płynów oraz narzędzi ręcznych i maszynowych,
szczelne wypełnienie oczyszczonych kanałów.

Płytka nazębna to miękka, lepka, bezbarwna warstwa bakterii (fachowo określana mianem filmu bakteryjnego), która bezustannie tworzy się na zębach i dziąsłach

.

Przyczyny
Kamień nazębny nagromadzony powyżej i przede wszystkim poniżej brzegu dziąseł;
stres;
zgrzytanie zębami z powodu wystających plomb, źle dopasowanych protez zębowych, jak również wywołane napięciem psychicznym;
niedobór witamin;
cukrzyca,
zaawansowane choroby wątroby przebiegające z jej niewydolnością;
uczulenia;
przestrojenie hormonalne związane z dojrzewaniem płciowym lub występujące w okresie przekwitania, stosowanie pigułki antykoncepcyjnej, uboczne działanie niektórych leków przeciwpadaczkowych;
zatrudnienie w przemyśle przetwórstwa ołowiu jest dodatkowo przyczyną czarnego zabarwienia brzegów dziąseł.
Jeżeli płytka nie jest usuwana codziennym szczotkowaniem i nitkowaniem zębów, wytwarza ona toksyny (trucizny), które mogą drażnić tkankę dziąseł, wywołując właśnie ich zapalenie. Uszkodzenia na tym wczesnym etapie choroby dziąseł są jeszcze odwracalne, gdyż tkanka kostna i łączna, które podtrzymują zęby w miejscu nie są jeszcze zajęte procesem chorobowym.

Zdrowe dziąsła mają bladoróżowy kolor, w całości wypełniają przestrzenie między zębami i nie reagują krwawieniem na dotyk. W wypadku zapalenia dziąseł są one zaczerwienione, obrzęknięte i łatwo krwawią. Jeżeli zapalenie będzie postępować dalej, to może dojść do kości i nawet powoli doprowadzić do jej zaniku. Zapalenie przyzębia może się rozwinąć bez widocznych oznak.

Mogą to być:

nieświeży oddech
zmiany ustawienia zębów
“wydłużanie się” zębów i ich rozchwianie
okazjonalny ból

Wyróżniamy:

- ropień podprzeponowy – występuje jako powikłanie stanów zapalnych jamy brzusznej, toczących się w okolicach przepony, np. jako powikłanie ropnia wątroby, perforacji wrzodu żołądka czy zapalenia wyrostka.

- ropnie wątrobowe – zwykle mnogie, pojedyncze ropnie zazwyczaj powstają w prawym płacie wątroby.

- ropień płuc – to w dzisiejszych czasach rzadka choroba układu oddechowego, spowodowana zejściem zapalenia płuc, zaaspirowaniem ciała obcego lub rakiem płuc.

- ropień języka – ropa w tkankach głębokich języka, pojawiająca się częściej u kobiet, niż u mężczyzn. Może być spowodowany zranieniem i zapaleniem języka, zropiałą torbielą dna jamy ustnej lub zropiałą torbielą środkową szyi, zapaleniem migdałka językowego, cukrzycą, awitaminozą, grzybicą.

- ropień okołowierzchołkowy – czyli zapalenie toczące się w zębie, w tkankach okołowierzchołkowych, pierwsza faza ostrego ropnego zapalenia tkanek okołowierzchołkowych. Objawia się ciągłym, silnym, puslującym bólem przy uciskaniu zęba oraz bólem samoistnym przy przyjęciu poziomego położenia ciała.

- ropień podokostnowy – zapalenie toczące się w tkankach okołowierzchołkowych zęba. Objawia się bardzo silnym bólem okolicy zęba przyczynowego, który promieniuje na zęby sąsiadujące. Czasami bóle dotyczą połowy lub całej twarzy, a nawet całej głowy.

- ropień podśluzówkowy – zapalenie toczące się w tkankach okołowierzchołkowych zęba, zejście ropnia podokostnowego, ostatnia faza ostrego ropnego zapalenia tkanek okołowierzchołkowych, powstający w efekcie przebicia się wysięku ropnego przez tkankę kostną i okostną szczęki lub żuchwy, aż do przebicia błony śluzowąej jamy ustnej.

- ropień mózgu – wywołany zapaleniem i zbieraniem się zakażonego materiału pochodzącego z ropnia podśluzówkowego oraz z infekcji zatok, infekcji uszu, infekcji wyrostka sutkowatego, infekcji narządów wewnętrznych, urazów głowy albo w wyniku powikłań zabiegu chirurgicznego, a także może być spowodowany wrodzoną wadą serca ( u małych dzieci).

- ropień Brodiego – to postać pierwotnie przewlekłego zapalenia kości, spotykany u większych dzieci i osób dorosłych. Powstaje w przynasadach kości długich, w stawie kolanowym i skokowo-goleniowym.

- zapalenie wyrostka sutkowatego – to powikłanie przewlekłego lub ostrego zapalenia ucha środkowego, polega na zapaleniu komórek powietrznych wyrostka sutkowatego z zapaleniem kości lub szpiku w kości obejmującej wyrostek.
ień

Zapalenie przyzębia jest następstwem zapalenia dziąseł. Nie wyjaśniono dotąd wszystkich przyczyn przyzębicy, do jej powstania przyczynia się jednak na pewno brak higieny jamy ustnej i błędy popełniane w leczeniu stomatologicznym. Przyczyną ostrego ropnego zapalenia przyzębia jest zakażenie wywołane brakiem higieny jamy ustnej.

Parodontoza powstaje w wyniku długotrwałego procesu zapalnego wywołanego przez drobnoustroje chorobotwórcze, które w naturalny sposób gromadzą się w miejscu zetknięcia dziąseł z zębami. Osad (zwany fachowo płytką nazębną) zawiera przede wszystkim florę bakteryjną i resztki pokarmu. Jeżeli nie jest regularnie usuwany, szybko zmienia się w kamień nazębny. Kamień najpierw twardnieje (mineralizuje się) przy krawędzi dziąsła, a później ?schodzi? coraz bliżej korzenia, wbijając się pod tkankę miękką. Nieustannie drażni dziąsła, powodując obrzęk i ból. Z czasem coraz bardziej uciska miękką tkankę dziąsła, a ona obkurcza się, cofając przed kamieniem. Jeżeli ten proces nie zostanie w porę zahamowany, tkanki mocujące zęby w kości szczęki (tj. ozębna wraz z więzadłami przyzębnymi i kością wyrostka zębodołowego) ulegną uszkodzeniu, a potem zniszczeniu. Odsłonią się szyjki zębowe (ten etap łatwo rozpoznać, ponieważ odkryte szyjki są bardzo wrażliwe na zmiany temperatury, a także na słodkie albo kwaśne pokarmy). Zęby są wtedy dość luźno osadzone w szczęce i mogą wypadać.

Ryzyko zachorowania

Zaniedbanie pielęgnacji zębów powoduje wzrost ryzyka zachorowania.

Zapobieganie

Systematyczna właściwa pielęgnacja zębów.

Lekarz stomatolog koniecznie powinien systematycznie usuwać kamień nazębny znajdujący się zarówno powyżej, jak i poniżej brzegu dziąseł, ponieważ sprzyja on powstawaniu chorób przyzębia. Usuwanie kamienia nazębnego za pomocą urządzeń ultradźwiękowych lub manualnie powinno być wykonywane w czasie każdej wizyty u stomatologa. Niestety, postępowanie takie nie stanowi jak dotąd reguły.

Po usunięciu kamienia dokonuje się wypolerowania szkliwa za pomocą pasty czyszczącej i obrotowych szczoteczek lub gumek.

Zabieg taki umożliwia usunięcie przebarwień wywołanych piciem herbaty lub paleniem tytoniu.

Możliwe następstwa i powikłania:

Zapalenie przyzębia i przyzębica;Występuje zanik kości w obrębie łuków szczękowych, rozchwianie się i wypadanie zębów.
Ostre ropne zapalenie przyzębia;Ogólnie złe samopoczucie.

Kiedy do lekarza?

Gdy występują krwawienia z dziąseł; przy tworzeniu się kieszonek dziąsłowych; gdy obecna jest ropna wydzielina, w razie cuchnięcia z ust; przy ciągnących bólach zębów, gdy zęby są wrażliwe na nagryzanie, przy bólach w obrębie dziąseł i błony śluzowej jamy ustnej.

Próchnica – rozkład tkanki zębowej z powstawaniem ubytków. W utworzonej jamie dochodzi do zakażenia miazgi zęba. Infekcja taka doprowadza do uszkodzenia naczyń krwionośnych i zębów i prowadzi do śmierci zęba. Powód próchnicy to kwasy powstające w wyniku działania bakterii w płytce nazębnej.

Zniszczona struktura zęba nie regeneruje się, jednak leczenie może powstrzymać postępującą próchnicę. Celem leczenia jest zachowanie zęba i zapobieżenie powikłaniom.

Wypełnianie zębów polega na usunięciu uszkodzonych tkanek zęba i umieszczenie w ich miejsce materiału przeznaczonego do odbudowy zębów. Najczęściej stosowane materiały to amalgamat srebra, glass-ionomery i różne kompozyty.

W przypadkach bardzo zaawansowanego procesu próchnicowego dochodzi do zakażenia tkanek miękkich znajdujących się w zębie. Wówczas zachodzi konieczność leczenia kanałowego.

Choroby przyzębia są procesami o charakterze przewlekłym, trwają miesiącami, latami a nawet przez dziesiątki lat. Charakterystyczne objawy pojawiają się początkowo tylko w określonych miejscach a ich nasilenie jest niewielkie.

Łatwo można się do nich przyzwyczaić, uznać je za coś normalnego.

Objawy:

Objawami tego stanu zapalnego jest obrzęk, skłonność do krwawień i wrażliwość dziąseł. Subiektywne zmniejszenie objawu krwawienia związane z omijaniem chorych miejsc podczas szczotkowania jest bardzo złudne, gdyż nie usuwa przyczyny zaistnienia choroby.

Zapalenie przyzębia jest następstwem zapalenia dziąseł. Nie wyjaśniono dotąd wszystkich przyczyn przyzębicy, do jej powstania przyczynia się jednak na pewno brak higieny jamy ustnej i błędy popełniane w leczeniu stomatologicznym. Brak fachowej porady i właściwego leczenia na tym etapie, tolerowanie zapalenia dziąseł może doprowadzić z czasem do przeniesienia się procesu chorobowego w głąb do kości, której zanik jest przyczyną rozchwiania i groźby utraty zębów.

Możliwe następstwa:

Nie leczone zapalenie przyzębia może czasem prowadzić do ostrych, bolesnych epizodów, lub niekiedy do wysunięcia się zęba. Wcześniej może się manifestować jako ostry ropień przyzębny lub zapalenie miazgi. Może także wystąpić martwica miazgi. Chociaż powyższe zmiany nie wykluczają leczenia, są zwykle wskaźnikiem głębokich zmian chorobowych i usunięcie zęba może stać się zabiegiem nieuniknionym.

Ból zębów zdarza się niemal każdemu z nas. Może on wynikać z nieprawidłowej higieny jamy ustnej, która doprowadziła do próchnicy albo reakcji nadwrażliwych zębów na zimne czy ciepłe potrawy. Nie należy lekceważyć takiego bólu, nieleczone ubytki mogą prowadzić bowiem do zakażeń i problemów z dziąsłami.

Przy zepsutym uzębieniu najczęściej mamy do czynienia z pulsującym bólem, mogącym rozchodzić się w kierunku ucha. Bóle zębów potrafią utrudnić życie. Przeszkadzają w jedzeniu czy utrudniają zaśnięcie w nocy. Przy spuchniętych dziąsłach może pojawić się obrzęk policzków. W przypadku nadwrażliwości zębów charakterystycznym objawem jest ostry, kujący ból. Zęby mogą reagować na różne czynniki, może to być to np. słodki lub kwaśny smak. Za nadwrażliwość odpowiedzialne są znajdujące się w trzonie zębów kanaliki. Odsłonięcie szyjek zębowych przy obsuwaniu się dziąseł też może mieć znaczenie.

Najczęściej jednak przyczyna bóle tkwi w próchnicy, która występuje u około 90% populacji świata. Charakterystycznym objawem są niewielki ciemne plamki pojawiające się na szkliwie zębów. Szczeliny między zębami i powierzchnie stycznie to miejsce gdzie najczęściej zaczyna się próchnica. Wizyta u dentysty wskazana jest już przy pierwszych objawach, nie leczone ubytki mogą bowiem doprowadzić do tego, że zaatakowana zostanie miazga zębów.

W przypadku zapalenia miazgi zęba dotychczas odczuwany ból zęba staje się świdrujący, tętniący, tępy, ulega rozprzestrzenieniu. Może wystąpić powiększenie węzłów chłonnych w okolicy podżuchwowej i na szyi. Ból zęba prawie zawsze wymaga szybkiej interwencji stomatologicznej. Do czasu jej uzyskania można z wątpliwym skutkiem zażyć któryś ze środków przeciwbólowych z domowej apteczki. Jeśli bólowi towarzyszy gorączka i obrzęk, to należy pilnie skontaktować się ze stomatologiem. Możliwe powikłaniem jest obumieranie zęba i zakażenie kości. Martwy ząb staje się wtedy ogniskiem, które powoduje zmniejszenie odporności. W przypadku zaawansowanego zapalenia miazgę należy usunąć bowiem zmiany, które nastąpiły w nerwie zęba są już nieodwracalne.

Gdy pojawi się ból zęba wizyty u dentysty nie należy odwlekać, by jednak móc przetrwać do tego czasu można nieco złagodzić swoje cierpienia. Poza łykaniem środków przeciwbólowych można spróbować trzymać w ustach przez jakiś czas zimną wodę lub zimny napar z mięty. Sprawdzoną metodą jest ssanie kostek lodu czy przykładanie zimnych kompresów do opuchniętych policzków.

Po doprowadzeniu do odpowiedniej konsystencji papki gipsowej, wypełnia się nią wycisk. Wypełnienie rozpoczyna się od nałożenia niewielkiej ilości rozrobionego gipsu na głębsze miejsca wycisku, a następnie uderza się nim lekko o brzeg miski lub umieszcza na wstrząsarce. Czynność ta ma na celu dokładne wypełnienie wszyst­kich zachyłków w wycisku i pozbycie się pęcherzy powietrza. Kolejno nakłada się nowe porcje. aż papka gipsowa wypełni dokładnie cały wycisk. Gdy pozostała część gipsu w naczyniu zaczyna gęstnieć, nakłada się ją na wycisk w nadmiarze, do wysokości 2-3 cm i formuje cokół. Jeżeli masę wyciskową stanowi gips, należy wcześniej wycisk pokryć płynem izolacyjnym.

Modele dwuczęściowe (zastosowanie: korony, mosty, wkłady koronowe, nakłady, nadkłady)

W tego rodzaju modelach część anatomiczna wykonana jest z gipsu utwardzo­nego, a podstawa ze zwykłego gipsu modelowego. Model jest tak wykonany, że te jego elementy, na których wykonuje się koronę lub wkład, mogą być odłączane od całego modelu. Przy wykonywaniu tych modeli pomocne są odpowiednie ćwieki. Jeśli używa się samych ćwieków bez podpórek, to w dnie wycisku w miejscu, w którym będzie się wykonywać koronę, wbija się specjalnie do tego celu wykonany ćwiek. Ćwieki z podpórkami opierają się na brzegu wycisku i w ten sposób są utrzymywane.

Następnie część anatomiczną wycisku wypełnia się gipsem utwardzonym. Po stęże­niu gipsu i izolowaniu go od ćwieka odlewa się pozostałą część wycisku gipsem modelowym. Wzdłuż bocznych ścian zębów, na których będą modelowane korony wykonuje się nacięcia oddzielające poszczególne zęby na głębokość wyznaczoną przez warstwę gipsu utwardzonego.

Dzięki temu, że obie warstwy gipsu oddzielone byty od siebie warstwą izolatora lub podpórką, nacięty element modelu daje się łatwo oddzielić od reszty modelu. ‘Tkwiące w kikutach zębowych ćwieki pozwalają na ich ponowne wprowa­dzenie w to samo miejsce modelu oraz służą jako uchwyt przy modelowaniu. Tak przygotowany model dwuwarstwowy znacznie ułatwia modelowanie.

Zastosowanie modeli gipsowych w praktyce stomatologicznej

Modele gipsowe znalazły szerokie zastosowanie przede wszystkim w leczeniu protetycznym i ortodontycznym. Mogą być jednak użyte we wszystkich pozosta­łych specjalnościach stomatologicznych, służąc do stałej rejestracji przestrzennej morfologii zębów, dziąseł i warunków zwarciowych w badaniu wstępnym. Dają ponadto możliwość długofalowej oceny skutków leczenia. Dokumentacja za pomocą modeli gipsowych wymaga jednak pobrania wycisków, a to łączy się z koniecz­nością posiadania mas wyciskowych i sprzętu pomocniczego (łyżki wyciekowe, miski, łopatki). Dla odlewania i obróbki modeli potrzebne jest także odpowiednie miejsce, najlepiej gipsownia. Sporządzone modele odpowiednio oznakowane muszą mieć swoją przechowalnię, by nie uległy uszkodzeniu. W periodontologii modele gipsowe służyć mogą studentom i lekarzom do: analizy zwarcia i zgryzu przed korektą wybiórczym szlifowaniem zębów, które jest zabiegiem nieodwracalnymi, próbnej korekty zgryzu (dla studentów i początkujących lekarzy), obrazowego przekazu informacji pacjentowi w celu akceptacji zaplanowanego leczenia, anali­zy możliwości prawidłowego ustawienia zębów przemieszczonych na skutek zaawansowanej choroby przyzębia, oceny trwałości uzyskanych wyników lecze­nia, do dokumentacji naukowej, a w sytuacjach konfliktowych są dowodem rzeczowym. Modele gipsowe mogą być użyte dla “oszczędności czasu” i bardziej wnikliwej oceny stosunków zwarciowych oraz wyboru opcji leczniczych bez udziału pacjenta. Jednak analiza zgryzu jest możliwa tylko po osadzeniu w arty­kulatorze anatomicznym. Modele trzymane w rękach dostarczają cennych infor­macji w mniej ważnych przypadkach i pozwalają łatwiej przekazać informacje pacjentowi. Nie można wycisków i modeli sporządzać jedynie w ostrych stanach zapalnych i urazowych. We wstępnym nauczaniu stomatologii wykonanie modeli gipsowych służy nabyciu umiejętności posługiwania się tym materiałem pomocni­czym, a także nabyciu umiejętności odczytywania informacji zawartych w uzyska­nym modelu.

Najczęściej używanym do tego celu materiałem jest gips lub jego specjalna, twarda odmiana (ang. Dental stone). Obydwa te materiały zawierają pół­wodny siarczan wapnia CaS0₄ x 1/2 H₂O stanowią­cy główny ich składnik.

Gips jest materiałem pomocniczym stosowanym przy wykonywaniu wszystkich prac w technice dentystycznej, głównie do wykonywania modeli gipsowych.

Gips należy do najbardziej rozpowszechnionych w przyrodzie naturalnych związków wapnia, występuje pod postacią kamienia gipsowego kopalnianego. Czysty gips, tzw. alabaster, jest śnieżnobiałym minerałem pozbawionym domie­szek, przeźroczystym, o budowie krystalicznej lub ziarnistej. Gips jest minerałem miękkim. o twardości 2 wg skali Mohsa. Nieznacznie rozpuszcza się w wodzie. Rozpuszczalność gipsu rośnie wraz ze wzrostem temperatury wody do 50°C, a w wodzie o wyższej temperaturze maleje. Nieco lepiej rozpuszcza się w kwa­sach nieorganicznych, niektórych solach, w wodnym roztworze cukru. Jest złym przewodnikiem ciepła.

Najczęściej spotykany jest w postaci dwuwodnej CaS0₄ x H₂O, czyli dihydratu. Gips dwuwodny zawiera około 21 % wody. Gips dwuwodny traci 3/4 wody krysta­lizacyjnej po podgrzaniu go ponad 110°C i staje się gipsem półwodnym (hemihydrat) lub gipsem przepalonym CaS0₄ x 1/2H₂0 lub 2CaS0₄ x H₂0. Przy podgrzaniu powy­żej 200°C traci zupełnie wodę i występuje pod postacią anhydrytu CaS0₄. Częściowo odwodniony gips o zawartości 6% wody ma właściwości tężenia po zmieszaniu z wodą, powiększając przy tym swoją objętość. Wydobywanie gipsu odbywa się systemem kopalnianym. Dla celów technicznych kamień gipsowy podlega obróbce mechanicznej i termicznej. Gips półwodny zmielony zależnie od wielkości ziaren i ilości zanieczyszczeń ma różne nazwy handlowe: murarski, sztukatorski, modelowy i alabastrowy. Największe ziarna ma gips murarski, w następnej kolejności sztukatorski, modelowy, a najdrobniejsze gips alabastrowy. Gips modelowy używany jest w technice dentystycznej oraz w bardziej precyzyjnych pracach sztukator­skich. Najwyższą jakość przedstawia gips alabastrowy. Bywa stosowany w technice dentystycznej, do rzeźb artystycznych oraz do precyzyjnych wyrobów sztukatorskich. Pólwodzian zmieszany z wodą na półpłynną papkę o konsystencji śmietany tężeje w ciągu 5-10 minut, dając twardą zbitą masę (dwuwodzian), która składa się z iglastych, przeplatających się nawzajem kryształów gipsu. Procesowi twardnienia towarzyszy wydzielanie znacznych ilości ciepła i zwiększanie objętości.

Na twardość stężałego gipsu wpływa wiele czynników. Do nich należy: kształt kryształów; ich wielkość, ilość wody użytej do rozrabiania proszku gipsowego, katalizatory i inhibitory dodawane do gipsu. Gips podczas wiązania pobiera około 33% więcej wody, aniżeli stracił w czasie wypalania. Zbyt mała ilość wody powodu­je, że zarobiona masa będzie zbyt gęsta i nie rozprowadzi się homogennie podczas mieszania. Zbyt gęsta masa nie wypełnia dokładnie formy wycisku. Natomiast jeśli użyjemy więcej wody, nadmiar jej pozostanie w gipsie, rozluźniając wiązania kryształów, a gips po stwardnieniu będzie kruchy i porowaty. Zarabianie gipsu rozpoczyna się od wlania do miski gumowej odpowiedniej ilości wody destylowanej, przegotowa­nej lub odstanej. Następnie suchą łopatką nabiera się proszek gipsowy i rozsiewa po wodzie. Gips nasypuje się tak długo, aż zupełnie nasyci się wodą bez uprzedniego mieszania. Z chwilą, gdy następna porcja gipsu nie zwilży się wodą, należy zaprze­stać dosypywania i rozpocząć mieszanie papki gipsowej do jednakowej konsystencji. Podczas mieszania pozbawiamy masę gipsową cząsteczek powietrza. Jeżeli podczas sypania gipsu zauważymy nadmiar wody, można ją odlać. Natomiast nie wolno dolewać nowej porcji wody do już rozrobionego gipsu, ponieważ czyni to masę niejednolitą, miękką i kruchą. Mieszanie ma również wpływ na rozpuszczanie się gipsu w wodzie, dlatego nie wolno mieszać poszczególnych partii gipsu podczas dodawania proszku. Czas zestalania się gipsu może być sterowany. Czynniki sterują­ce dzielimy na dodatnie, czyli katalizatory przyśpieszające wiązanie gipsu, i ujemne, czyli inhibitory opóźniające wiązanie gipsu, oddziaływujące chemicznie, termicznie lub mechanicznie. Wszystkie wymienione czynniki zwiększają lub zmniejszają roz­puszczalność gipsu w wodzie, to znaczy podwyższają lub zmniejszają stopień nasycenia potrzebny do rozpoczęcia krystalizacji. Nowoczesne gipsy modelowe są miałkie i homogenne, posiadają chromatyczny wskaźnik fary ułatwiający przygotowanie modelu od momentu mieszania aż do jego ostatecznego wykonania. Zmieniająca się barwa modelu sygnalizuje kolejne fazy wiązania gipsu. Gipsy te cechują się tiksotro­pizmem (tiksotropowością) pozwalającym na odtworzenie najdrobniejszych szczegó­łów. Są odporne na ścieranie i ściskanie (np. Kromotypo firmy LASCOD).

C z y n n i k i  c h e m i c z n e . Katalizatory dodatnie stosuje się w pewnych określonych ilościach, których przekroczenie może przedłużyć lub skrócić czas wiązania gipsu. Należy pamiętać o tym, że katalizatory dodatnie zmniejszają twardość i zwiększają kruchość gipsu, dlatego można je stosować tylko do gipsu wyciskowego oraz do gipsu na tzw. modele orientacyjne i zwarciowe. Przy użyciu soli jako katalizatora po pewnym czasie ;wytrącają się na powierzchni modelu jej kryształki, co powoduje, że model zatraca ostrość kształtów.

Do katalizatorów zaliczamy: sól kuchenną (NaCl 0,5-3%), siarczan potasu (K₂S0₄ 2%), siarczan sodu (Na₂S0₄ 3-4%), tiosiarczan sodowy (Na₂S₂0₃ – 3%), chlorek glinu (AlCl₃ 3%). Czas wiązania gipsu skracają również kwasy: siarkowy, azo­towy, solny sole tych kwasów (oprócz siarczanu żelaza), a także sól kwasu bromowodo­rowego oraz ługi potasowy, sodowy amonowy. W praktyce używany jest najczęściej chlorek sodu ze względu dostępność oraz łatwe i bezpieczne zastosowanie.

Inhibitory zwiększają twardość modeli gipsowych, przedłużają czas wiązania się do 24 godzin, a nawet dłużej. Najczęściej stosowanymi katalizatorami ujemnymi są: boraks (Na₂B₄O₇ x 10H₂0) powyżej 1% i ałun glinowo-potasowy (K₂S0₄ Al₂S0₄) x 24H₂0 w ilości 1-2%. Podobnie działają wodne roztwory szkła wodnego, zsiadłe mleko, cukier, dekstryna, ocet, amoniak, kwas borowy; cytrynowy, mrówko­wy, wodorotlenek baru, gliceryna.

C z y n n i k i  t e r m i c z n e . Wiązanie gipsu przyśpiesza się przez zmiesza­nie go z wodą o temperaturze 30°C. Użycie zimnej wody i powyżej SO°C opóźnia czas wiązania gipsu.

C z y n n i k i  m e c h a n i c z n e . Czas zestalania się gipsu jest odwrotnie pro­porcjonalny do czasu jego zarabiania. Długie i powolne mieszanie skraca czas wiązania gipsu. Jednak ze względu na to, że długie i powolne zarabianie zwiększa rozszerzalność gipsu po stężeniu, tej metody nie stosuje się, aby skrócić czas wią­zania. Gips należy zawsze zarabiać intensywnie, krótko i dokładnie. Stosunek wa­gowy proszku gipsowego do wody wpływa znacznie na czas wiązania gipsu. Im mniej użyje się wody do rozrobienia gipsu, tym krótszy jest czas wiązania gipsu przy tym samym czasie mieszania. Rozszerzalność gipsu podczas wiązania jest zjawi­skiem niekorzystnym, powoduje zniekształcenie modeli, a stosunek ilościowy wody do gipsu oraz sposób mieszania ma duży wpływ na czas zestalania się i rozszerzal­ność (ekspansję) stwardniałego bloku gipsowego. Im dłuższy jest czas zestalania, tym mniejsza ekspansja. Zmniejszenie ekspansji gipsu można uzyskać przez użycie więk­szej ilości wody do rozrabiania, jednak uzyskane modele są niedostatecznie twarde. Twardniejący gips powiększa swoją objętość o około 1 %, a rozszerzalność liniowa wynosi około 0,3%. Ekspansję gipsu można zmniejszyć lub nawet wyeliminować przez dodanie katalizatorów i/lub inhibitorów. Inhibitory zmniejszają ekspansję gipsu, lecz jednocześnie przedłużają czas wiązania. Dlatego dodaje się również odpowied­niego przyspieszacza. Takim roztworem, który zmniejsza ekspansję gipsu do 0,06%, a jednocześnie nie przedłuża czasu wiązania, jest: boraks w ilości 0,6%, siarczan potasu 4%, alizaryna 0,004%. Boraks jest zatem inhibitorem, siarczan potasu katalizatorem. Alizaryna jest barwnikiem czerwonym, zwanym “czerwienią turecką”, która działa również opóźniające na czas wiązania gipsu, lecz służy przede wszyst­kim jako barwnik do gipsu wyciskowego. Aby uniknąć zabarwienia gipsu modelo­wego na różowo, zamiast alizaryny stosuje się boraks. Gips rozrobiony tym roztwo­rem tężeje po 3 minutach, a całkowita jego rozszerzalność po 24 godzinach wynosi około 0,06%. Dodatki chemiczne zmniejszające rozszerzalność dodawane są przez producentów do proszku gipsowego i w tej postaci dostarczany jest użytkownikowi. Wszystkie modele robocze, tzn. te, na których wykonuje się protezy, powinny być wykonane z gipsu twardszego aniżeli czysty gips alabastrowy lub modelowy. Twar­dość i wytrzymałość modeli gipsowych można zwiększyć przez dodawanie niektó­rych substancji chemicznych do proszku lub do wody używanej do zarabiania papki gipsowej. Gotowe modele możemy również utwardzić przez powlekanie ich po­wierzchni odpowiednimi środkami chemicznymi. W praktyce jednak najczęściej korzysta się z pierwszej metody, z tym że substancje chemiczne są dodawane do gipsu półwodnego przez wytwórcę i dostarczane dla użytkownika w formie tzw. gipsów utwardzonych. Gips utwardzony może występować pod różnymi nazwami, np. gips marmurowy, parianowy, lub firmowymi, np. “Moldano”, “Plaster” itp. Dla odróżnienia od zwykłego gipsu modelowego gipsy utwardzone są zabarwione na kolor żółty, niebieski lub seledynowy. Zwiększenie twardości gipsu można przepro­wadzić w warunkach pracowni techniczno-dentystycznej przez dodanie do gipsu 5% cementu budowlanego, 1-2% boraksu lub mieszaniny tlenku magnezu; fosforanu wapnia i chlorku magnezu. Gipsy utwardzone wiążą mniejszą ilość wody aniżeli zwykłe. Zarabia się je gęściej, zachowując stosunek proszku do wody 3:ł. Twardość i wytrzymałość modeli gipsowych można zwiększyć także przez: gotowanie modeli w stearynie lub parafinie, powlekanie powierzchni modelu 20% alkoholowym roz­tworem szelaku, powlekanie roztworem szkła wodnego (może ono jednak zmienić kształt modelu na skutek zatrzymania się w zachyłkach i wytworzenia w tych miejscach grubszej powierzchni), moczenie modelu w nasyconym roztworze sody (wówczas na powierzchni modelu powstaje twarda warstewka węglanu wapnia) moczenie w gorącym 10% roztworze siarczanu baru; gotowanie w nasyconym roztwo­rze boraksu przez 30 minut. Do wykonania modeli roboczych, używa się gipsów utwardzonych. Zapewnia to twardość całego modelu, a nie tylko jego powierzchni. Utwardzanie powierzchni modelu jest dopuszczalne jedynie wtedy, gdy model ma służyć jako eksponat lub jest ortodontycznym modelem kontrolnym i musi być dłużej przechowywany.